Η διαδρομή και οι συγκρίσεις του γαλλικού νουάρ και νεονουάρ

του Αλέξη Δερμεντζόγλου  

Με αφορμή το φιλμ του Κλοντ Σοτε ΠΡΟΣΟΧΗ ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ αύριο στις 21.15 στον ΑΠΟΛΛΩΝ

Προσοχή δημόσιος κίνδυνος

Το γαλλικό φίλμ νουάρ είναι ένας απευθείας απόγονος  του γαλλικού ποιητικού ρεαλισμού  που κάποιες  ταινίες του(Το λιμάνι των απόκληρων, Ξημερώνει ,Το ξενοδοχείο του Βορά, Το ανθρώπινο κτήνος )είχαν  ήδη αρχίσει να διαμορφώνουν  το είδος. Το γαλλικό  νουάρ κράτησε  από τον γαλλικό ποιητικό ρεαλισμό  την έννοια  της μοίρας (φαταλισμός), την νηφαλιότητα, την εμβάθυνση στους χαραχτήρες.

O γερμανικός εξπρεσιονισμός  προσέφερε τα πάντα στο αμερικάνικο νουάρ, με τον Ρόμπερτ Σιόντμακ. Ταινίες  όπως οι Δολοφόνοι , Πουλημένη στην αμαρτία ,Η γυναίκα φάντασμα, το εκπληκτικό  Φωνή του αίματος και πολλές άλλες είναι (για μένα) ένα βήμα μπροστά από τον Γερμανό εξπρεσιονιστή Φρίτς Λανγκ. Θεωρώ πως τα πιο αντιπροσωπευτικά νουάρ του Λάνγκ  είναι : ΄Εχω δικαίωμα να ζήσω, Το ανθρώπινο κτήνος ( ρημέηκ της κλασσικής δημιουργίας του Ρενουάρ) ,Η μεγάλη κάψα, Τα ίχνη ήταν ψεύτικα.

Στα αμερικανικά νουάρ και άλλων (π.χ Σκότωσα τον δολοφόνο μου του Ρούντολφ Ματέ) αξιοποιούνται οι όγκοι, οι σκιές ,οι φωτισμοί και οι κλειστοί χώροι με υποδειγματικό τρόπο. Οι σκηνοθέτες φυσικά και βασικά  επηρέασαν το είδος .Παρόλο ότι ισχυρίζονται  πως ένα καλό σενάριο φθάνει , μόνον ο σκηνοθέτης μπορεί να δώσει πνοή  σε μια ιστορία, έστω και μικρή. Ρενουάρ, Καρνέ και Κλουζώ (αυτόν τον μέγα δημιουργό τον θεωρώ αταξινόμητο. Π,χ Το κοράκι στα 1943 είναι ασαφώς νουάρ , όχι τόσο του ποιητικού ρεαλισμού αλλά του εξπρεσιονισμού. Ο Κλουζώ  είναι μόνος του μια κατηγορία, γιατί  μετατρέπει  τον ποιητικό ρεαλισμό σε πεσιμιστική ,μισανθρωπική  οπτική, φθάνει στα όρια της μεταφυσικής και θα την ακολουθήσει πιστά σ΄όλη του την καριέρα δίνοντάς  της μια ιδιαίτερη σήμανση).

Ο γύπας

Οι σκηνοθέτες όχι μόνον επηρέασαν το είδος αλλά και το μισοέπλασαν. ΄Ηταν η βάση , το κατάλληλο και κυρίαρχο υλικό. Και οι συγγραφείς επηρέασαν πολύ το είδος. Δημιουργήθηκε η λογοτεχνία η λεγόμενη  σερί νουάρ ,που δεν περιέχει μόνον γνωστά ονόματα αλλά και άλλους πολλούς.(π.χ το περίφημο δίδυμο Τομά Ναρσεζακ και Πιέρ Μπουλώ, από βιβλίο των οποίων  έγιναν οι Διαβολογυναίκες του Κλουζώ, βεβαίως  Ο δεσμώτης του ιλίγγου του Χίτσκοκ και άλλα φίλμ).Οι συγγραφείς είχαν άποψη για τα πράγματα. Ας πούμε ο Σιμενον υπήρξε  ένας φιλόσοφος  της  ζωής, ο Τζιοβανί κλασικά αναρχικός, οι άλλοι κοντά στην μοίρα, στην συγκυρία, στην σύμπτωση.

Η ώσμωση του γαλλικού νουάρ είναι χαρακτηριστική. Κάποια φίλμ  Δεν είμαι εγώ ο δολοφόνος του Μολιναρό,που ουσιαστικά θα το ανθολογούσα στην νουβέλ βάγκ,πέραν της δυναμικής σκηνοθεσίας, είναι ιδίως φίλμ  βιβλίου. Όταν ο σκηνοθέτης έχει ισχυρή προσωπικότητα  αυτονομείται, ιδίως αποδιαρθρώνει το είδος(να δούμε την δουλειά του Γκοντάρ). Ωστόσο ,αν δεν το πάμε μακριά και ανατρεπτικά, θα παρατηρήσουμε την διαφορά φιλοσοφίας βιβλίου και ταινίας. Πώς γύρισε το  αμερικανικό ρημέηκ ο Τζερεμάια Τσέτσικ στις Διαβολογυναίκες. Το είδε το θέμα αμοραλιστικά  και μοδάτα. Όμως ο Κλουζώ  διέθετε  μια ματιά σκυθρωπή, μοναχική  και γεμάτη φόβο ,για την  μεταφυσική  φαινομενολογία  μιας σκηνοθετημένης απάτης μέσα σ΄ένα βαθύτατα μισανθρωπικό κλίμα.

Η κινηματογραφική μεταφορά  βιβλίου, στο είδος του νουάρ , διαθέτει βασικά πολλά υπέρ και ελάχιστα, μηδαμινά αρνητικά. Με όποιες αλλαγές  στα σενάρια η εικόνα λειτουργεί εξαιρετικά, υποβλητικά, δυναμικά.

Οι Βερνέιγ και Μέλβιλ είχαν κάποιες ομοιότητες και αρκετές διαφορές. Και οι δύο αναπαρήγαγαν τους κώδικες των παρανόμων (φιλία, ανταπόδοση, προδοσία). Ωστόσο ο Ζάν Πιέρ μένει παραπάνω στην συγκυρία και στην μοίρα,στην σύμπτωση. Έχουμε  διαφορές στην σκηνοθετική διαχείριση  και στην ματιά. Ο Βερνέιγ είναι με πιο πολλές επιταχύνσεις  αφηγηματικής ,ενώ ο Μέλβιλ είναι των αργών  τελετουργικών ρυθμών. Η ματιά του Βερνέιγ  είναι σαφώς κοσμική και του Μέλβιλ  μεταφυσική, γεμάτη θάνατο.

Τέλος ο Ανρύ  δεν δείχνει να υπακούει  σε κάποια κοσμοθεωρία ενώ μετά από πολλά χρόνια κατάλαβε ποια είναι η φιλοσοφική κοσμοθεωρία του Μέλβιλ. Βρίσκεται σε συνάφεια  και συνάρτηση μ΄ εκείνη  του Ρομπέρ Μπρεσόν. Ο Μέλβιλ, όπως ανακάλυψα, είναι μέγας μοραλίστας κι αυτό θα το ανακαλύψετε  ιδίως στον Εφημέριο ,στην Σιωπή της θάλασσας και βέβαια και στην Μεγάλη στρατιά των αφανών ηρώων. Αργοί, πένθιμοι, τελετουργικοί ρυθμοί  ,αυτόνομες σεκάνς (σεκάνς μπλόκ) ,χαλαρό «γύρισμα». Αν ψάξουμε προσεχτικά και στα γνωστά νουάρ του (Ο χαφιές ,Η δεύτερη πνοή, Ο δολοφόνος με το αγγελικό πρόσωπο, Ο κόκκινος κύκλος) θα βρούμε και εκεί αυτά τα στοιχεία.

Ο ρόλος των ηθοποιών είναι καθοριστικός . Κάποιες ταινίες  δεν θα είχαν γυριστεί  αν δεν υπήρχε ο Ντελόν (Ο δολοφόνος με το αγγελικό πρόσωπο , Η πισίνα ,Ο τυχοδιώκτης του Μόντε Κάρλο, Γυμνοί στον ήλιο).

Τα έξοχα αυτά νουάρ είναι δομημένα πάνω στο κορμί  καθαρά σωματικά. Με το εκτόπισμά του παίζει και ο Γκαμπέν , αλλά λιγότερο από τον Ντελόν Δεν είναι αιλουροειδής  όπως εκείνος  αλλά αποπνέει σταθερότητα, σοβαρότητα, σοφία (Η συμμορία των Σικελών , Ο πρόεδρος ).Ο Μπουρβίλ  προσέφερε στο νουάρ  ένα και μόνο κορυφαίο ρόλο. Εκείνον  του γερασμένου, αδικαίωτου αστυνομικού στον Κόκκινο κύκλο. Ο Βεντούρα παίζει και σωματικά και με την δύναμη της φωνής και προσέφερε μνημειώδεις ρόλους(Ο υπ αριθμόν ένα δημόσιος κίνδυνος ,Η δεύτερη πνοή, Το καρνέ των κατασκόπων , Η μεγάλη στρατιά των αφανών ηρώων).Ο Μπελμοντώ υπήρξε  η πιο light εκδοχή , κάτι μεταξύ ρομαντικού, αναρχικού, είρωνα, χαβαλετζή αλλά και πικρά ενημερωμένου. Σπουδαίος στον Υπ’  αριθμόν ένα δημόσιο κίνδυνο (1960)του Σωτέ και αποτελεσματικός σε Χαφιέ, Επαγγελματία, Περιθωριακό.

Το καρνέ των κατασκόπων

Το νεονουάρ  συνοδεύεται και από το χρώμα και σαφώς διακρίνεται σε διάφορες υποδιαιρέσεις, μεταξύ  των οποίων, η σπουδαιότερη  είναι η νεορομαντική απόκλιση  με ηγέτη τον Σωτέ , πολύ καλό τον Ρομπέρ Ανρικό και με έντονο φλέρτ ,κάποιες φορές,  από τον Λελούς. Ξεχωρίζω Τα γεγονότα της ζωής , Χο , Οι τρείς τυχοδιώκτες , Η μεγάλη διάρρηξη. Κάπου υπάρχει και η διείσδυση  του Ρενέ Κλεμάν (Ταξιδιώτης της βροχής , Το σπίτι κάτω από τα δέντρα).

Το γαλλικό νεονουάρ  διαθέτει ,ως βασικό εκφραστή του,τον Σαμπρόλ που ηγείται μιας άλλης υποδιαίρεσης. Τα μεσοαστικά , αργά , ηθογραφικά μελοδράματα με στοιχεία νουάρ και ταξική κριτική.Ο Σαμπρόλ θα αφιερωθεί στο είδος. Είναι γνωστές και αγαπητές οι ταινίες του Η άπιστη γυναίκα , Να πεθάνει το κτήνος, Ο χασάπης , αλλά ο γράφων θα προτείνει  το αριστούργημα  Χωρισμός, τα έξοχα Λίγο πριν νυχτώσει  και Κόκκινος γάμος και το πολιτικό  Νάντα.

Τα Καγιέ Ντε Σινεμά ήταν πάντα κοντά  στο νουάρ  με κριτική ματιά.

΄Οσο για τον Γκοντάρ ,όπως είναι γεγονός, λάτρευε  το αμερικάνικο φίλμ νουάρ , γύρισε τις πρώτες ταινίες αποδιαρθρώνοντας , ιδίως αφηγηματικά, το είδος (Με κομμένη την ανάσα, Ξεχωριστή  συμμορία ).

Η μετάβαση στο Χόλυγουντ δεν εμφανίζει κάτι  ιδιαίτερα σημαντικό, όσο για την τηλεόραση  ενδιαφέρεται όχι μόνον μέσω των δικών της παραγωγών  αλλά προβάλλοντας  υπέροχα κλασικά γαλλικά νουάρ.

Τα υβριδικά ,προς το φίλμ νουάρ , είδη το εκθέτουν. Ας πούμε το  8 γυναίκες , από το θεατρικό έργο του Τόμα , ουσιαστικά λειτουργεί  ως χάπενινγκ  και μεταποίηση της Αγκάθα Κρίστι. Δεν μου λέει τίποτα. Το γαλλικό νουάρ  στις ημέρες μας , μετά από μικρή άνθιση, γνωρίζει κάμψη  ερχόμενο και σε αντιπαράθεση με το σύγχρονο Ισπανικό νεονουάρ.

Είναι καλό,ως επιλογή,να βλέπουμε τις παλιές ταινίες του είδους και να τις επανασηματοδοτούμε. Οι περισσότερες  έχουν τέλος  πολιτικά ορθό. Με προβληματίζει, αν είναι ηθικολογίας ή κάτι άλλο. Δεν υπάρχει όμως ακόμα συγκροτημένη απάντηση. Προτιμώ βέβαια μια παρέμβαση ως σύμπτωση (Οι εραστές της σάρκας  του Μαρσέλ Καρνέ) παρά κάτι άλλο. ΄Ισως και ο Μάλ  (Ασανσέρ για δολοφόνους) βάζει την μοίρα να κάνει το παιγνίδι .

Φαίνεται όμως πως κανένας δεν μπορεί να πλησιάσει τον Κλουζώ στις επιλογές του.Αν παρακολουθήσουμε το Κοράκι, τις Διαβολογυναίκες ,τους Κατασκόπους θα διαπιστώσουμε πως ο μέγας δημιουργός σχολιάζει το  τέλος της αλήθειας ,της αναπαραστατικής  αφήγησης.(Να θυμηθούμε και τον Πολίτη Κέην του Γουέλς)Δεν υπάρχει λοιπόν αλήθεια ,εξέλιξη, ιστορίες, που μπορεί να καταγράψει η κάμερα. Όλα βρίσκονται σε μια  κλειστή στροφή, αδιέξοδο, το «μαύρο» κουτί υπάρχει στο φαντασιακό των ηρώων. Οι θεατές καλούνται  να το αποκωδικοποιήσουν  για να μάθουν τι συμβαίνει. Τί είδε ο μικρός στο παράθυρο (Διαβολογυναίκες) ,τι συμβαίνει στο τέλος  με το παράθυρο στο Κοράκι,γιατί χτυπάει δαιμονισμένα το τηλέφωνο  στο φινάλε των Κατασκόπων;

Ο Κλουζώ ξεφεύγει από  την ταινία και καλεί  τον θεατή  να συνενώσει τον φιλμικό χρόνο με τον  δικό τους ,να δημιουργήσει  μια εφαπτόμενη  σχέση στην φαντασίωση των φιλμικών ηρώων  και του ίδιου.

Πρόκειται για κολοσσιαίο κινηματογραφικό επίτευγμα και θαυμαστό σημείο αποδιαρθρωτικών  ενεργειών.

Νομίζω πως ο Γκοντάρ ακολουθεί τον Κλουζώ αλλά υπήρξε υπερβολικά διανοητικός ,δεν γίνονται έτσι ανατροπές και ταυτόχρονα συμπαγές σινεμά.΄Η το ένα ή το άλλο. ΄Αρα ο Κλουζώ  πρώτος και αξεπέραστος. Μια και κάνω στάση στο  διανοητικό και ερμητικό νουάρ, να αναφερθώ  σε έναν άλλο διανοούμενο και κριτικό κινηματογράφου  που πέρασε πίσω από την κάμερα. Ο Μπερτράν Ταβερνιέ  γύρισε πολλά τέτοια δύσκολα νουάρ. Θα επιλέξω τον Ωρολογοποιό του Αγίου Παύλου, μια ταινία ,στην οποία φαινομενικά  δεν γίνεται τίποτα και όλα είναι ένας πλατυασμός , που ωστόσο καταλήγει  σε μια ανατολίτικου τύπου  γαλήνη και αποδοχή. Ο Κλώντ Μύλλερ επίσης γύρισε πολλά διανοητικά νουάρ μερικά  εκ των οποίων είναι πολύ δύσκολα. Ο Πιέρ Γκρανιέ  Ντεφέρ (Ο μεγάλος τιμωρός του υποκόσμου)επέλεξε το νεονουάρ  με νεορομαντικά στοιχεία , με μείξη πολιτικών στοιχείων και βίας.Ο Υβ Μπονασέ (Η απόπειρα)επεχείρησε σε πολλά νουάρ του να μιλήσει για την πολιτική, την εξουσία, την ταξική βία. Εκπρόσωπος του μεταμοντέρνου νουάρ ο αξιοπρεπέστατος Αλαίν  Καρνώ που ακολουθεί τρείς δρόμους. α)Εκείνον στα ίχνη του Μέλβιλ β) της ταξικής αντίληψης γ) των νεορομαντικών στοιχείων. Μεταξύ 4-5 πολύ καλών νουάρ, ξεχωρίζει Ο σκληρός νόμος του επιθεωρητή Φερρώ, όπου ταξικότητα και ψυχανάλυση  συμπλέουν αρμονικά.

Ο μεγάλος τιμωρός του υποκόσμου

Οι ηθικοί κώδικες του είδους είναι πασίγνωστοι και εκφράζονται δια του ξεχωριστού τσιτάτου. (« Όταν μου ζητούν να περιγράψω κλέφτες αλόγων ,αυτό κάνω,  χωρίς να με ενδιαφέρει η ηθική τους»)που  τοποθετεί στη αρχή της ταινίας του ο Βερνέιγ (Συμμορία των Σικελών).Ακόμα να θυμηθούμε το ρητό του Κρίσνα  που είναι πρόθεμα στον Κόκκινο κύκλο  του Μέλβιλ (« Όταν τα άκρα αυτού του πύρινο κύκλου ενωθούν, τότε  οι τροχιές των ανθρώπων θα συναντηθούν»).Τσιτάτα εξωτικής μεταφυσικής, αναφορές σε στίχους του Γουίλιαμ Μπλέηκ (Το αφεντικό του κλάμπ νούμερο ένατου Ανρύ Βερνέιγ) ,αποφθέγματα συγγραφέων ,για να συγκροτηθεί ένας κόσμος αόρατος και άυλος, α-περίγραπτος.

Υπάρχει μια μόνον αλήθεια, η σιωπή του τάφου, ο ήρωες είναι δυνητικά νεκροί, η ζωή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα στιγμιαίο πέρασμα 60-70 χρόνων και η δικαίωση βρίσκεται  στο αλλού.Το να ζείς με αξιοπρέπεια δεν είναι τίποτε άλλο παρά το εισιτήριό σου για μια καλή θέση στο  σιωπηλό και αιώνιο αναπαυτήριο του ά-χρονου θανάτου.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s