ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΒΕΡΟΛΙΝΟ

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΥΝΕΧΙΣΤΗΚΕ ΣΤΙΣ ΟΘΟΝΕΣ ΤΟΥ ΣΙΝΕΜΑ

Αισθητικές αναζητήσεις και ιδεολογικές φορτίσεις σε σοβιετικά,γερμανικά,βρετανικά και αμερικανικά φίλμ

Του Αλέξη Ν.Δερμεντζόγλου

(Από το HOTDOC HISTORY 28 IOYNIOY 2020. ΒΕΡΟΛΙΝΟ 1945 ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΣΠΑΣΜΟΙ ΤΟΥ Γ΄ ΡΑΪΧ)

Τατιάνα Σαμοϊλοβα και Αλεξέι Μπατάλοφ ατενίζουν τους «γερανούς να πετούν»στην εξπρεσιονιστική ταινία του Σοβιετικού Μιχαήλ Καλατάζοφ

Στόχος το Βερολίνο.Στόχος η καρδιά  του ναζισμού.Το ψυχορράγημα ,η πτώση,η διάλυση,το τέλος μιας εφιαλτικής ουτοπίας του Τρίτου Ράιχ  για για τη δική του παγκοσμιοποίηση.Οι Γερμανοί επιχείρησαν να συγκρατήσουν τη μαζική συμμαχική επίθεση που στην κορυφή της  βρίσκονταν οι σοβιετικές στρατιές.Αυτές έτρεχαν ασταμάτητα ζητώντας την μεγάλη εκδίκηση.Επιθυμούσαν να ισοφαρίσουν  25 εκατομμύρια νεκρούς με την  ύψωση της κόκκινης σημαίας στο Βερολίνο,όπως κι έγινε.

Από τη μια μεριά ο θρίαμβος  και από την άλλη η κατάρρευση,ο πανικός,η φυγή,η διάλυση. Φλόγες, σύγχυση,ειδήσεις που τρομοκρατούσαν  στις τελευταίες ημέρες μιας θλιβερής μετάβασης.

Ο κινηματογράφος υποκλίθηκε  μπρός σ΄αυτή τη φλογισμένη επίθεση.Φυσικά ήταν η φαντασμαγορία ,η ανάγκη να καταγράψει την Ιστορία αλλά και μια διαθήκη καλώς εννοουμένου διδακτισμού.Σ΄όλα τα σημεία της Γής ο κόσμος έπρεπε να μάθει,να δεί ,να πληροφορηθεί πως τέτοιες  χιμαιρικές, καταστροφικές ιδέες,όπως το στρεβλό όραμα του Χίτλερ, αργά η γρήγορα θα διαλυθούν.Σινεμά για να κατοχυρωθεί,να  εμπεδωθεί πως τέτοια φαινόμενα ή δεν θα επαναληφθούν ή θα παταχθούν.

«ΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ»ΤΗΣ ΕΙΡΗΝΗΣ

Θεμιτό,ως κάποιο σημείο,με μόνη ένσταση να μη μεταβληθεί το σινεμά και η αισθητική του σ΄ ένα μόνο διδακτικό εργαλείο.Καλός ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, όταν μεταδίδει φιλειρηνικά μηνύματα ,αλλά από την έβδομη τέχνη ζητάμε και κάτι άλλο κι αυτό το καταφέρνουν,ευτυχώς,και οι Σοβιετικοί.΄Οσες φορές ξανα(βλέπω) θαυμάζω και πάλι τα υψηλής αισθητικής   και εξπρεσιονιστικής αντίληψης πλάνα του Καλατόζοφ στο «Όταν πετούν οι γερανοί»,θαυμάζω αυτή την πεσιμιστική νηφαλιότητα,την ηρεμία,το τραγικό τέλος.Τι σημασία έχει όμως το ατομικό μπρός στο γενικό;Ποιόν άραγε ενδιαφέρει  αν η Τατιάνα Σαμοήλοβα μένει μόνη τελικά;Αξία έχει ότι το Βερολίνο έπεσε,οι στρατιώτες του κόκκινου στρατού επέστρεψαν…τώρα που οι γερανοί φτερουγίζουν προστατευτικά και ανέμελα μακριά από το ναζιστικό σκοτάδι.

Τα εκφραστικά μάτια της Τατιάνα Σαμοίλοβα στην ταινία «΄Οταν πετούν οι γερανοί»

ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΗ  «ΠΤΩΣΗ»

Αντίθετα μ΄ εκνευρίζει πολύ η «Πτώση» του ΄Ολιβερ Χιρσμπίγκελ.Εντάξει,υποκλίνομαι στην ιμπρεσιονιστική αισθητική ,στα «βρώμικα» χρώματα ,στα παραπέμποντα της πτώσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.Συγκινητικό και το πάθος των 15χρονων εφήβων Γερμανών στρατιωτών που μάχονταν μέχρις εσχάτων  για την υπεράσπιση του Βερολίνου  με τον Αδόλφο να τους παρασημοφορεί.Ωστόσο ,ο Γερμανός Χιρσμπίγκελ αξιοποιώντας τον έξοχο Μπρούνο Γκάνζ  τον δείχνει να είναι τόσο τραγικά κατατονικός.Γιατί παραπέμπει σ΄ έναν ήρωα που υπερασπίζεται  το ιδανικό του.Υπάρχει η εκδοχή της ανθρώπινης καταγραφής του σ΄ένα ερειπωμένο Βερολίνο ,’οταν εισέρχονται  οι «διψασμένοι»  Σοβιετικοί φαντάροι.Οι οφθαλμοί μου βλέπουν μια οπτική fifty-fifty αλλά εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μια διαιτησία ποδοσφαιρικού ντέρμπυ αλλά τη διαπραγματεύση  της  ίδιας  της αμείλικτης  επίσημης  Ιστορίας.

«Η πτώση» το αμφιλεγόμενο φίλμ του Γερμανού ‘Ολιβερ Χιρσμπίγκελ

Η ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΚΔΟΧΗ

Ωστόσο στα 1959 ο Γερμανός Μπέρναρντ Βίκι κέρδισε χρυσή σφαίρα καλύτερου ξενόγλωσσου φίλμ και ανάλογη υποψηφιότητα για ΄Οσκαρ για την εξαιρετική,λιτή,σκληρή ταινία του «Η γέφυρα».Είναι η τραγική εποποιία εφήβων Γερμανών στρατιωτών που δίνουν τον υπέρ πάντων αγώνα για το τίποτα.Το σοβιετικό σινεμά μας έδωσε ένα εξαιρετικό ντοκιμαντέρ  στα 1945.Με θαυμάσιο μοντάζ και εντυπωσιακές λήψεις  το «Μόσχα-Βερολίνο» του γνωστού Γιούλι Ράιζμαν είναι πολύ πειστικό.Στην Ελλάδα όμως ποτέ δεν προβλήθηκε-λόγω του έντονου αντικομμουνισμού- η  έγχρωμη και διάρκειας  2 ωρών και 47 λεπτών «Πτώση του Βερολίνου»(βραβείο στο φεστιβάλ Κάρλοβι Βάρι) του Μιχαήλ  Τσιαούλιν.Παρακολουθούμε μια τοιχογραφία που αρχίζει  από την γερμανική επίθεση στη Σοβιετική  Ένωση  μέχρι τις συγκλονιστικές ώρες της κατάληψης του Βερολίνου.

«Η γέφυρα»του Γερμανού  Μπέρναρντ Βίκι

Η ΠΑΡΑΞΕΝΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ

Γελάω πολύ τρυφερά μ΄ αυτή την ταινία με την οποία πέρασα υπέροχα και  ξεχώρισα τον ηθοποιό Μιχαήλ Τζελοβάνι.Παίζει εκπληκτικά τον Ιωσήφ Στάλιν  σε σημείο που ταυτίστηκε με το ρόλο  και τον γνώρισε και ο ίδιος ο γραμματέας του ΚΚΣΕ .Είναι χάρμα να βλέπεις τον Στάλιν ντυμένο στα άσπρα να περιδιαβαίνει χωράφια ,να συνομιλεί φιλικά με χωρικούς.Συγχωρώ την Ιστορική ανακρίβεια με τον Στάλιν να πηγαίνει στο Βερολίνο.Ταινία προπαγανδιστική μεν,με εντυπωσιακό κόστος παραγωγής ,που αξίζει τον κόπο να  την δεί κανείς.Συγχωρώ αφέλειες και λάθη,είναι θέμα της Ιστορίας να κρίνει ένα φίλμ που γυρίστηκε πρίν από 70 χρόνια.Ταξινομώ λοιπόν την ταινία στην εποχή της,στο μουσείο.Αξίζει να βρίσκεται εκεί.

Ο μέγας δημιουργός Γκεόργκ Βίλχεμ Πάμπστ μας πρόσφερε  τις «Τελευταίες στιγμές του Χίτλερ»( «Οι τελευταίες  δέκα ημέρες» 1955 Αυστρία-Γερμανία) που με ενδιαφέροντα τρόπο δείχνει την χιτλερική πτώση.Μια σύγκριση αυτής της δημιουργίας με εκείνης του Χιρσμπίγκελ δικαιολογεί απόλυτα  τις προαναφερθείσες ενστάσεις μου.

Ο Μιχαήλ Τζελοβάνι,,σχεδόν μόνιμος ερμηνευτής του Ιωσήφ Στάλιν,στην ταινία «Η πτώση του Βερολίνου»

«ΖΩΗ» ΜΕ ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ

Πλάνο από την ταινία «Η γέφυρα του Ρεμάγκεν» του Γερμανού σκηνοθέτη Τζόν Γκιλέρμιν

Οι Αμερικανοί δεν γύρισαν κάτι το αξιοσημείωτο ,τουλάχιστον κατά την εκτίμηση μου.Αξίζει όμως μιας μνείας η ταινία του Τζών Γκιλέρμιν «Η γέφυρα του Ριμάγκεν»(1969) βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα.Καταγράφει την πετυχημένη προσπάθεια  των συμμάχων να καταλάβουν  την τελευταία σημαντική γέφυρα στο πέρασμα του Ρήνου.Κι αν υπάρχουν κάποιες θλιβερές φιλμικές  αναμνήσεις,αυτές  αφορούν σε μια δημοφιλή  ευρωπαϊκή ταινία που μπήκε στα Όσκαρ ,έκαμε ρεκόρ  εισπράξεων στις ΗΠΑ και φυσικά είναι εκείνη με την υπογραφή του Ρομπέρτο Μπενίνι «Η ζωή είναι ωραία».Εδώ συναντάμε ένα ακατανόητο εύρημα.Η ιστορία ,ως γνωστόν,αφορά σε Ιταλούς εβραϊκής καταγωγής  που εξορίζονται στο ΄Αουσβιτς.Εκεί υφίστανται τα πάνδεινα.Ο πατέρας (Μπενίνι) επιχειρεί  να πείσει τον μικρούλη γιό του πως ότι συμβαίνει είναι ένα παιχνίδι.Η οικογένεια δεν θα επιβιώσει.Και ξαφνικά στο φινάλε  εισβάλλει ένα τάνκ,μόνο που είναι αμερικάνικο.Ο Ιταλός  δημιουργός ξεχνάει πως στο ΄Αουσβιτς πρώτος μπήκε ο κόκκινος στρατός.Δεν θα ήταν πρόβλημα αν δεν αποτελούσε μια τρομερή ιστορική ανακρίβεια που δεν δικαιολογεί το κωμικοτραγικό στιλ της μυθοπλασίας. Στο πιθανό ερώτημα «Και τι έγινε»;Απλά μια ακόμα αντιμετώπιση της Ιστορίας  με εμφανή υστερία και υπεραπλούστευση. Το θέμα καταλήγει σε μια επανεγγραφή  γνωστών ιστορικών γεγονότων  με μια φιλική «παγκοσμιοποιημένη» διάσταση.Η συμφιλίωση με το παρελθόν  και η αποδοχή του βοηθούν μόνον όταν αξιοποιούνται για να προωθήσουν  την μνήμη,την γνώση και την μεταβίβασή τους.Οι  ακροδεξιές και φιλοναζιστικές,οι δήθεν ανθρώπινες προσεγγίσεις επιτρέπουν ώστε να δημιουργούνται ισχυρές εστίες παλιννόστησης νοσηρών και εφιαλτικών συμβάντων του παρελθόντος.

Από την ταινία του Ιταλού ηθοποιού/σκηνοθέτη Ρομπέρτο Μπενίνι «Η ζωή είναι ωραία»

ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΕΩΝ

Το Βερολίνο καταχτήθηκε,έλυωσε,τσακίστηκε αλλά δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί βασικό κόμβο διεκδικήσεων,αντιπαραθέσεων και κρίσιμων καταστάσεων.Η απόφαση για την οικονομική ανάπτυξη της Γερμανίας το μετέτρεψε σε μήλον της έριδος .΄Αρχισε η τετραπλή κατοχή  του(ΗΠΑ-Μεγάλη Βρετανία-Σοβιετική ΄Ενωση-Γαλλία)  που δημιούργησε εντάσεις.Από εκεί εκκίνησε ένας πόλεμος  χωρίς όπλα ,ο «ψυχρός».΄Εγινε ο αποκλεισμός  του και ο ανεφοδιασμός με συμμαχικά αεροπλάνα.Σταυροδρόμι κατασκόπων,τόπος αποδράσεων, απέχτησε και το τείχος του και το σινεμά πλέον τροφοδοτήθηκε από άλλες μυθοπλασίες σκοτεινές,γεμάτες ίντριγκες και ένταση.

Στο κατακτημένο Βερολίνο οι μάχες ήταν πιά σιωπηλές .Η πιο εμβληματική ταινία υπογράφηκε από τον Μάρτιν Ρίτ  και είναι «Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο», από τηο μυθιστόρημα  του Τζόν Λε Καρέ,μας πληροφόρησε πως είναι πλέον πολύ αργά για ήρωες.

Ο Ρίτσαρντ Μπάρτον στην ταινία του Μάρτιν Ρίτ «Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο»

Ο Κάρολ Ρήντ  θα μας αφηγηθεί την ιστορία του «Ανθρώπου από το Βερολίνο»(1953) αλλά η μεγάλη επίδοση  θα φθάσει στα 1986 από τον Μάικλ ΄Αντερσον και είναι «Ο απόρρητος φάκελος Κουίλερ».Σ΄ ένα αργόρυθμης  μετάβασης  κατασκοπικό  οδοιπορικό ,η σκληρή αλήθεια που διαυγάζει στο τέλος είναι καίρια.Ο ναζισμός στο Βερολίνο και κατ΄επέκταση  σ΄όλη την αναδομημένη χώρα  του γερμανικού «θαύματος» όχι μόνον δεν έχουν ηττηθεί αλλά έχουν διεισδύσει και βαθειά και μέσα στην νεολαία μέσω των δασκάλων και καθηγητών.

Το τέρας ζεί λοιπόν και αναγεννάται με λίκνο το ηττημένο Βερολίνο.

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s