Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΦΑΝΤΑΣΜΑ(PHANTOM LADY, 1944)


Σελίδες 36-39 από το βιβλίο του Αλέξη Ν. Δερμεντζόγλου «ΣΤΙΣ ΟΜΙΧΛΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥΑΡ»

Ήδη στο πρόθεμα έγραψα πως διαχρονικό καθήκον κάθε καλλιτέχνη ή καλλιτεχνίζοντα (και ο κριτικός ή θεωρητικός κινηματογράφου ανήκει στους καλλιτεχνίζοντες που παρασιτούν δημιουργικά, αναλύοντας ή νεκροτομώντας το φιλμικό σώμα) είναι στην εποχή του να κινείται πάντα με τουςόρους του δικού του ΣΗΜΕΡΑ, μια  και είναι κυνικό να  κάνει κάτι το διαφορετικό. Πώς θα δούμε το 1944 με  όρους του σήμερα; Απλούστατα αν παρακολουθήσουμε έναν κορυφαίο καλλιτέχνη. Στις 28 Ιανουαρίου  του 1944 –εν καιρώ  πολέμου– δίνεται στις ΗΠΑ η πρεμιέρα της  Γυναίκας φάντασμα,που  σύμφωνα με τις προδιαγραφές  δεν ήταν να πάει για… πολλά. Τηρουμένων των αναλογιών, γνωρίζει  ανέλπιστη επιτυχία… και το πρώτο νουάρ στην Αμερική του Γερμανού εξπρεσιονιστή  Ρόμπερτ Σιόντμακ δείχνει να ενσωματώνει τη βασική μου  άποψη.Ποτέ λοιπόν δεν  είσαι αλλού, αν στο εδώ σου στοχεύεις πολύ  αλλού μέσα από Αισθητικούς  όρους. Το  σχήμα είναι ιδιοφυές στην απλούστευσή του. Ναι μεν οι Γερμανοί  ναζί είναι στην  Ευρώπη και δεν αντέχονται με τίποτα, αλλά και  ποια πρέπει να είναι η ματιά ενός καλλιτέχνη της γηραιάς ηπείρου στην υπερατλαντική δημοκρατία;

Το φιλμ νουάρ είναι  επικίνδυνο παιχνιδάκι και μπορεί  να σου σκάσει στα χέρια, αν  δεν γνωρίζεις  τους  κανόνες του ή τους υπερβείς. Η επιτροπή  αντιαμερικανικών ενεργειών στο νουάρ έψαξε πάνω απ’ όλα  να βρει αποδείξεις και  τεκμήρια. Κι εμείς εδώ  μακάριοι και αφελείς μένουμε  στην άποψη ότι είναι απλά ένα θρίλερ. Τι είδε, λοιπόν, ο Σιόντμακ, όταν έφθασε  στην Αμερική;

Ας  το συνοψίσω:

  1. Τη διαρκή αίσθηση του ελλείποντος, την απώλεια σ’όλο της το  μεγαλείο.
  2. Την απουσία σε όλα τα  επίπεδα: Αισθημάτων αλληλεγγύης,  άποψης.
  3. Την πλήρη αποπροσωποποίηση. Δεν υπάρχουν άνθρωποι, αλλά  καρικατούρες.
  4. Την απόλυτη επικράτηση του αληθοφανούς και του ομοιώματος έναντι του πραγματικού.  Και την κυριαρχία της αναπαράστασης ως υποκατάστατο  του απόντος σημαίνοντος…

Αυτά είδε,  αυτά έγραψε οπτικά.  Βέβαια, υπάρχει και ένα σενάριο, ένα μυθιστόρημα, ένας φημισμένος  μετρ του pulpfiction εφάμιλλος για μένα του Τζιμ Τόμσον. Ο Κορνέλ Ούλριχ,  που  έγραφε και με το  ψευδώνυμο Γουίλιαμ  Άιρις,  εντυπωσίασε και τον Τριφό, ο οποίος  δυο νουβέλες του τις έκανε ταινίες (Η νύφη φορούσε  μαύρα, Η σειρήνα  του Μισισιπή).

Όταν  διάβασα τη Γυναίκα φάντασμα (το βιβλίο  πρωτοκυκλοφόρησε στην Ελλάδα με  τίτλο Το κίτρινο άλλοθι) τη θεώρησα υποδειγματική στη δομή, στη  χρονικότητα, στη διανομή του σασπένς  και στην κυκλοφορί  του απρόσωπου. Αρχικά μια διευκρίνιση:  Άλλη χάρη έχει το  βιβλίο (ανεπανάληπτο)και άλλη η ταινία (υπέροχη). Ο Σιόντμακ  πρέπει να κατάλαβεπως  τέτοια βιβλία,  παρά την κινηματογραφική δομή τους, δύσκολα γίνονται καλό σινεμά. Έτσι  τρίπλαρε το λογοτέχνημα και έκαμε αριστουργηματικό, σημειολογικό, εξπρεσιονιστικό σινεμά –και ξεκάθαρα  πολιτικό, με την ευρεία έννοια του όρου.

Θαυμάστε σκηνές  με το πορτρέτο  της νεκρής συζύγου του ήρωα, με  το καπέλο του νεκρού γέρου  στους δρόμους (υποδήλωση του θανάτου του) και με το  πρωτόγονο μαγνητόφωνο  στο τέλος. Όσοι θεωρούν πως είναι happy end, τι  να κάνουμε, μέχρι εκεί φθάνει η σκέψη  τους. Ο Σιόντμακ κρίνει την Αμερική ως το πεδίο της πλήρους απουσίας. Σε μια χώρα αυτοκράτειρα του σινεμά (αναπαράσταση), όλα απουσιάζουν, υποκαθίστανται με εικόνες  και  στο τέλος υποκαθίσταται και κάθε προσωπική  επαφή. Οι σχέσεις μηχανοποιούνται, ελέγχονται από την τεχνολογία, υποδηλώνονται  δι’ αυτής και τα ομοιώματα παίρνουν  τη θέση του  ζώντος.

Ο Ούλριχ-Άιρις μιλάει  για την  παγίδα και την αντίστροφη μέτρηση, ο Σιόντμακ  για την απώλεια του  άλλου σε όλα τα επίπεδα. Ο Ούλριχ-Άιρις  ανατέμνει μιαν αγωνιώδη έρευνα, ο Σιόντμακ τον ξεπερνάει και  φωτογραφίζει μια νεκρή κοινωνία. Κι ό,τι  ακόμα δεν είναι κλινικά  νεκρό, τακτοποιείται, υποκαθίσταται, οργανώνεται πραγματιστικά με  κυρίαρχο μοτίβο την απουσία της αμεσότητας.

Αν  πούμε –ως  υπόθεση εργασίας– πως η ταινία αφορά στην Ελλάδα του σήμερα, το φιλμ έχει μια τόσο φρέσκια ματιά, ώστε είναι ανατριχιαστικά οικείο. Η Γυναίκα φάντασμα,δηλαδή η τέλεια παγίδα  που οδηγεί  τελικά διαχρονικά στο Φάντασμα της ελευθερίας…

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s