ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ ΚΑΙ ΣΙΝΕΜΑ


(από την «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ»,10/4/2017)

Ο θρίαμβος της θέλησης

Του Αλέξη Ν. Δερμεντζόγλου

Το νέο φιλμ της Δανέζας Λόνε Σέρφινγκ Their Finest αναφέρεται σε μια ενδιαφέρουσα ιστορία: Για να ανέβει το ηθικό του κόσμου κατά τη διάρκεια του ‘Β Παγκοσμίου Πολέμου, ένα βρετανικό κινηματογραφικό συνεργείο γυρίζει μια προπαγανδιστική ταινία. Αυτό αυτομάτως μας επιτρέπει να διερευνήσουμε ένα πολύ σημαντικό θέμα, που αφορά και σε θέματα ηθικής και της σχέσης της με την τέχνη. Πόσο, λοιπόν, είναι ηθικό να γυρίζονται ταινίες προπαγάνδας; Πόσο ηθικό είναι να χειραγωγείται ο κόσμος και να στρέφεται προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση; Είναι καλό η κακό προπαγανδιστικά ντοκιμαντέρ και ταινίες να μεταστρέφουν την άποψη των πληθυσμών; Για τον γράφοντα, έχει σημασία το τι θα προπαγανδίσουν: Το καλό η το κακό; Τον ολοκληρωτισμό ή τη δημοκρατία; Το σκοτάδι ή το φως; Κι εδώ να αναφέρω ενδεικτικά μια παράξενη ιστορία: στα 1943, σε σενάριο Μπέρτολτ Μπρεχτ και βασισμένο σε πραγματικά γεγονότα, ο Φριτς Λανγκ γύρισε το Και οι δήμιοι πεθαίνουν, που αφορούσε στη δολοφονία από Τσεχοσλοβάκους πατριώτες και Βρετανούς πράκτορες του “γκαουλάιτερ” της Πράγας Χάινριχ. Όταν έφτασε η εποχή του μακαρθισμού, η ταινία μπήκε στη μαύρη λίστα ως “φιλοκομουνιστική”. Αλλά και μέχρι σήμερα, οι κριτικοί δεν της χαρίστηκαν. Παρά το ότι αναγνωρίστηκαν κάποιες αξίες της, τη θεωρούν έντονα προπαγανδιστική. Αυτό, όμως, δεν είναι κάτι άδικο; Πως αλλιώς μπορούσε να γυριστεί μια αντιναζιστική ταινία εν καιρώ πολέμου;

Οι σημαίες των προγόνων

Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΝΤΙΦΑΣΗ

Και όμως, σε ότι αφορά τις ΗΠΑ, υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση: όταν ξέσπασε ο ‘Β Παγκόσμιος Πόλεμος, η αμερικανική κοινή γνώμη ήταν κατά της συμμετοχής της χώρας τους, όπως έδειχναν οι σφυγμομετρήσεις της εταιρείας «Γκάλοπ». Κι όμως, η γνώμη μεταστράφηκε χάρη σε μερικά ντοκιμαντέρ που γύρισαν κορυφαία ονόματα του υπερατλαντικού σινεμά. Θα αναφέρω ως παράδειγμα τον Φρανκ Κάπρα στο Οι Ναζί επιτίθενται (1943).

Οι ναζί επιτίθενται

Από την άλλη μεριά, η χιτλερική προπαγάνδα αξιοποίησε την ερωμένη του Χίτλερ, αλλά ικανή σκηνοθέτιδα Λένι Ρίφενσταλ. Μεταξύ των προπαγανδιστικών ντοκιμαντέρ είναι και Ο θρίαμβος της θέλησης (1936), όπου κινηματογραφείται με εντυπωσιακό τρόπο το 4ο συνέδριο των Ναζί στη Νυρεμβέργη. Οι ΗΠΑ, όμως, δε δίστασαν να εκμεταλλευτούν ακόμα και βαριές απώλειες για να κάνουν ακόμα και ταινίες που θα συγκινήσουν τον αμερικανικό λαό: αναφέρομαι στο οσκαρικό φιλμ Έπεσαν μέχρις ενός (1942) του Τζον Φάροου. Σε αυτό το φιλμ άλλαξαν λίγο και τα πραγματικά γεγονότα, και έδειξε πως όλοι οι υπερασπιστές μιας μικρής νησίδας σκοτώθηκαν για να τονιστεί η δύναμη της θυσίας τους.

΄Επεσαν μέχρι ενός

ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΗΡΘΕ Ο ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Με το τέλος του ‘Β Παγκοσμίου Πολέμου ξεκίνησε η θλιβερή περίοδος του Ψυχρού Πολέμου και των πυρηνικών ανταγωνισμών. Βέβαια, η Σοβιετική Ένωση είχε προλάβει ήδη από τη δεκαετία του ’20 να προπαγανδίσει με δημιουργικό τρόπο τη δυναμική της επανάστασης. Προπαγανδιστικά φιλμ αλλά έξοχα γυρισμένα είναι τα Θωρηκτό Ποτέμκιν (1925) και Οκτώβρης (1927) του Σεργκέι Αϊζενστάιν, ενώ εγώ θα σημειώσω δύο ταινίες που με εντυπωσίασαν πολύ: το θρυλικό Τσαπάγιεφ (1934) των “αδερφών” Βασίλιεφ, με την αισθητική του μεταβωβού κινηματογράφου, και φυσικά το Ο Λένιν τον Οκτώβρη (1937) του Μιχαήλ Ρομ, ένα συγκλονιστικό χρονικό, το οποίο συνιστώ ιδιαίτερα.

Ο Λένιν τον Οκτώβρη

Ο μακαρθισμός κομίζει στις ΗΠΑ τουλάχιστον 50 φρικτές και γελοία αντικομμουνιστικές ταινίες. Ακόμα και μεγάλοι σκηνοθέτες πέφτουν σε αυτή την παγίδα: σημειώνω τον Γκόρντον Ντάγκλας με το Έζησα τρεις ζωές  (θαυμάστε τον πραγματικό τίτλο: Το έπαιζα κομμουνιστής για χάρη του FBI!). Τoν Γουίλιαμ Γουέλμαν με το Σιδηρούν παραπέτασμα (1948) και τον Κίτρινο χείμαρρο (1955). Τον Έντουαρντ Ντμίτρικ με τον Τυχοδιώκτη του Χονγκ Κονγκ (1955). Ο Τζον Γουέιν πρωταγωνιστεί στο Κεραυνός στη Χαβάη (1952) του Έντουαρντ Λούντβιγκ, όπου ψάχνει κομμουνιστές στο εξωτικό νησί!

‘ Εζησα τρείς ζωές

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Η ελληνική μαρτυρία εκπροσωπείται από τις εξής ψυχροπολεμικές και αντικομουνιστικές ταινίες: το πολύ καλογυρισμένο Στα σύνορα της προδοσίας (1968) του Ντίμη Δαδήρα, το πολύ ενδιαφέρον Δώστε τα χέρια (1971) του Ερρίκου Ανδρέου, το κακό Γράμμος (1971) του Ηλία Μαχαίρα και τους Δραπέτες του Μπούλκες (1969) του Ανδρέα Παπασταματάκη. Να σημειωθεί πως ο γνωστός σκηνοθέτης Πίτερ Γέιτς στα 1984 γύρισε την Ελένη, από το γνωστό μυθιστόρημα του Νίκου Γκατζογιάννη.

ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Ούτε ο Χίτσκοκ απέφυγε να γυρίσει ψυχροπολεμικές ταινίες. Σημειώνουμε, λοιπόν, το νευρώδες Σχισμένο παραπέτασμα (1966), με παράνομη είσοδο στην Ανατολική Γερμανία με τους Πολ Νιούμαν και Τζουλι Άντριους και το άνευρο και κακό από κάθε πλευρά Τοπάζ (1969) από το μυθιστόρημα του Λέον Γιούρις, που, μεταξύ άλλων, δείχνει Κουβανούς επιτελείς του Κάστρο να λιγδώνουν επίσημα έγγραφα, τρώγοντας πάνω τους σαλάμια.

Τοπάζ

Απίθανα πράγματα συμβαίνουν στην Κόκκινη αυγή (1984) του Τζον Μίλιους, που αποδοκιμάστηκε ακόμα και στις ΗΠΑ, και έγινε και ριμέικ. Σοβιετικοί και Κουβανοί αλεξιπτωτιστές καταλαμβάνουν μέρος των ΗΠΑ και τη χώρα υπερασπίζονται με αντάρτικο νέα παιδιά. Προσωπικά, τέτοιες απιθανότητες δεν έχω ξαναδεί στο σινεμά.

Κόκκινη αυγή

Ακόμα πιο απίθανα γεγονότα συμβαίνουν σε μια ταινία την επόμενη χρονιά: στην Ώρα του γερακιού του Τζόζεφ Ζάιτο με τον Τσακ Νόρις στον πρωταγωνιστικό ρόλο και με πραγματικό τίτλο Εισβολή στις ΗΠΑ, Σοβιετικοί μπαίνουν στη χώρα ανήμερα των Χριστουγέννων και ακολουθεί πανδαιμόνιο και σφαγή.

Στο Ράμπο 2 (1985), ο Τζορτζ Κοσμάτος δείχνει τον Σταλόνε στο Βιετνάμ να ρίχνει με τόξο οπλοβομβίδες εναντίον του εχθρού. Απιθανότητες συμβαίνουν και στο Ράμπο 3 (1987) του Ρότζερ Ντόναλντσον.

Επιθεση κατά της Κίνας εξαπολύει και η Κόκκινη γωνία (1997) του Τζον Άβνετ, με τον Ρίτσαρντ Τζιρ στο ρόλο ενός Αμερικανού επιχειρηματία που συλλαμβάνεται στη χώρα. Όμως, με την εκλογή Τραμπ τα πάνε πλέον μια χαρά στις οικονομικές τους σχέσεις.

ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

Διασκευάζοντας το μυθιστόρημα του Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, ο Φινλανδός Κάσπαρ Ρεντ στο Μια μέρα από τη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς (1970) αναφέρεται στα σοβιετικά γκουλάγκ. Ο ιδιοφυής Κλιντ Ίστγουντ σχολιάζει την προπαγάνδα των συμπατριωτών του στο περίφημο φιλμ Οι σημαίες των προγόνων μας (2005). Όπως είναι γνωστό, όταν καταλήφθηκε η Ιβοζίμα, ιστορική έμεινε η φωτογραφία των Αμερικανών στρατιωτών που ύψωσαν στην κορυφή την αμερικανική σημαία. Αυτοί, ως εθνικοί ήρωες, περιόδευσαν αργότερα στις ΗΠΑ για να μπορέσει το κράτος να εκδώσει και να πουλήσει πολεμικά ομόλογα.

Βλέπουμε, λοιπόν, πως σε αυτόν τον κόσμο ισχύει απόλυτα ο τίτλος της πολύκροτης ταινίας του Αντρέι Βάιντα Όλα για πούλημα (1969). Όλα λοιπόν, τα πάντα, ακόμα και την ψυχή, το συναίσθημα, τον ηρωισμό, για χάρη του προπαγανδιστικού σκοπού. Αλλά, στο σινεμά, υπάρχει και η αισθητική. Και τι γίνεται με αυτήν;

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s