Η Νύχτα και τα Μεσάνυχτα


«Η Νύχτα»

του Γιάννη Κιριμλίδη, μέλος της κινηματογραφικής λέσχης των εργαζομένων της ΕΡΤ3

Χωρίς να διεκδικώ την αυθεντικότητα ιστοριοδίφη περί τα κινηματογραφικά, υποθέτω, ότι «Η Νύχτα» του Αντονιόνι αποτελεί την πρώτη ή, τουλάχιστον, από τις πρώτες απόπειρες ανατομικής διερεύνησης των παθολογικών αιτίων της ψυχικής διάστασης του ζεύγους στην ιστορία του σινεμά, που διήγε ήδη την εβδόμη δεκαετία της ζωής του.

Τα αίτια αυτής της αργοπορίας πιθανόν να είναι κοινωνικά (πατριαρχία, οικονομική εξάρτηση των γυναικών, κοινωνικός πουριτανισμός κλπ), θρησκευτικά (το ασύμβατο του διαζυγίου με την Καθολική πίστη) , πολιτικά (πόλεμοι) ή ακόμη και τεχνικά (ήχος, φακοί)

Πατριαρχία

Με το τέλος του Β΄ΠΠ, οι λαοί αντιλαμβάνονται, ότι αποτελούν φορείς ιστορίας. Άνεμος αισιοδοξίας και ελευθερίας πνέει παγκόσμια. Εμφανίζονται αντιαποικιακά κινήματα, διεκδικούνται και κατακτώνται κοινωνικά δικαιώματα, οι γυναίκες αποκτούν δικαίωμα ψήφου και εισέρχονται μαζικά στην αγορά εργασίας, ενώ οι δυτικές άρχουσες τάξεις ασπάζονται, εκούσες-άκουσες, τον κεϋνσιανή εκδοχή του καπιταλισμού.

Εκεί, λοιπόν, τέλη της δεκαετίας του ΄50, είναι που εμφανίζεται το «τυρί» στη φάκα του καπιταλισμού με τη μορφή της διαφήμισης και του καταναλωτισμού.

Διαφήμιση

Οι πεινασμένες  και απαίδευτες  μάζες, το κατάπιαν αμάσητο και βαρυστομάχιασαν. Η άνοδος του «βιοτικού επιπέδου» έμεινε ορφανή από την παράλληλη άνοδο του «πνευματικού-πολιτιστικού». Εξαφανίσθηκε η έννοια του μέτρου και της λελογισμένης προόδου. Όλοι ήθελαν τα πάντα και αμέσως.

Φυσικό επακόλουθο των παραπάνω ήταν η διάρρηξη των οικογενειακών και κοινωνικών δεσμών. Σταδιακά, αποθεώθηκε η έννοια του ατόμου (ατομικά δικαιώματα, προσωπικά δεδομένα, Forbes Magazine: οι πλουσιότεροι του πλανήτη) και λοιδορήθηκε εκείνη της κοινωνίας και του λαού (Μάργκαρετ Θάτσερ στο περιοδικό Women’s Own: Δεν υπάρχει κοινωνία, υπάρχουν μόνο άτομα και οικογένειες. «There’s no such thing as society. There are individual men and women and there are families»).

Μάργκαρετ Θάτσερ

Η επέλαση των νέων αυτών εννοιών και αντιλήψεων στις παραδοσιακές κοινωνίες υπονόμευσε τις προϋπάρχουσες σχέσεις μεταξύ ατόμων και κοινωνικών ομάδων. Οικιστικά περιβάλλοντα ανασκολοπίστηκαν, φιλίες ατόνισαν, δεσμοί απονεκρώθηκαν, οικογένειες διαλύθηκαν. Περιχαρακώθηκε καθένας μέσα στα στενά του συμφέροντα, χωρίς να μπορεί να δει την ατομική μέσα από την γενικότερη κοινωνική ευημερία.

Υποθέτω ότι, όταν πρωτοπροβλήθηκε η ταινία στην Ελλάδα, η πλειονότητα των θεατών – πιθανόν και των κριτικών –  ασχολήθηκε με τις παρουσίες των λαμπερών πρωταγωνιστών και  λυπήθηκε για την ασπρόμαυρη φωτογραφία, που αδικούσε τους τελευταίους. Ελάχιστοι θα ήσαν οι υποψιασμένοι για το τι ήθελε να πει ο ποιητής. Ίσως όχι άδικα, επειδή κοινωνικά είμασταν ακόμη καθυστερημένοι, τουλάχιστον μία εικοσαετία, από την Ιταλία, όπου η επέλαση του καταναλωτισμού ήταν πρωιμότερη και εμφανέστερη, όπως την είδαμε στα φιλμ, που πρόβαλε η Λέσχη, «Παλιοζωή, Παλιόκοσμε» (Una vita difficile) και «Ήμασταν τόσο αγαπημένοι» (C΄ eravamo tanto amati).

«Ο Ξένος»

Παρεμπιπτόντως, «Η Νύχτα» μου θύμισε δύο άλλες ταινίες με παρεμφερές θέμα. Την μεταγενέστερη (1967) «Ο Ξένος» του Λουκίνο Βισκόντι, βασισμένη στην ομώνυμη νουβέλα του Αλμπέρ Καμύ και την σχετικά πρόσφατη (2007) «Η Αποξένωση» του Αντρέι Ζβιαγκίντσεφ.

Στην πρώτη, ο ήρωας του Καμύ, ο Μερσό, ένας υπάλληλος γραφείου, πάσχει από έλλειψη ενσυναίσθησης, δλδ απουσία συναισθηματικής ταύτισης με την ψυχική κατάσταση ενός άλλου ατόμου, αδυνατώντας να κατανοήσει τη συμπεριφορά και τα κίνητρά του. Η ίδια του η ζωή περνά από μπροστά του και την παρακολουθεί υπνωτισμένος και αμέτοχος, ως να αφορά έναν τρίτο.  Αδιαφορεί για τους κανόνες του καθημερινού κοινωνικού παιχνιδιού, που παίζουμε όλοι μας καθημερινά στις κοινωνικές μας συναναστροφές. Αντίθετα, ο Μερσό εκφράζεται με σοκαριστική ειλικρίνεια από όση αντέχουν οι γύρω του. Αποκαλύπτει στους άλλους ό,τι ακριβώς σκέφτεται, αδιαφορώντας για τα συναισθήματα τους. Έτσι, καθίσταται κοινωνικά δυσάρεστος για τους άλλους, που νιώθουν, ότι εκπέμπει ένα είδος απειλής εναντίον τους.Το 2010 ο ψυχίατρος Christopher Badcock μελέτησε τον ήρωα της διάσημης νουβέλας και κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι ο ήρωας του «Ξένου», αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπου, που πάσχει από μία μορφή αυτισμού, το σύνδρομο Άσπεργκερ. Το ενδιαφέρον στην υπόθεση έγκειται, στο ότι αυτή η νευροαναπτυξιακή διαταραχή περιγράφηκε ιατρικά πρώτη φορά το 1944, ενώ το βιβλίο του Καμύ κυκλοφόρησε το 1942.

«Η Αποξένωση»

Στην «Αποξένωση» του Αντρέι Ζβιαγκίντσεφ, ένα ζεύγος, που ζεί σε καθεστώς επικοινωνιακής αποξένωσης, αποφασίζει να εγκαταλείψει μία  μουντή βιομηχανική πόλη της μετασοβιετικής Ρωσίας και, με τα δύο παιδιά του, να εγκατασταθεί στο αγροτικό πατρογονικό ενδιαίτημα, προσδοκώντας σε βελτίωση του οικογενειακού κλίματος. Όπως όμως αναμένεται, η αλλαγή οικιστικού περιβάλλοντος, ποτέ ή πολύ αργά, επιφέρει αλλαγές σε κατεστημένες, ήδη από μακρού χρόνου, αντιλήψεις και συμπεριφορές. Η τραγωδία της γυναίκας του ωθεί τον άνδρα να συνειδητοποιήσει τα λάθη του,  να αναθεωρήσει τις απόψεις του και να απομακρυνθεί από τα ιδεολογικά μεσάνυχτα, που τον περιβάλλουν. Η επιρροή του Ταρκόφσκι στο ρυθμό, στα πλάνα και στα νοήματα της ταινίας είναι πρόδηλη, ενώ ταυτόχρονα, η ταινία αποτελεί και συμβολικό σχόλιο όχι μόνο για την μετακομμουνιστική Ρωσία αλλά και για τον παγκοσμιοποιημένο αυταρχικό νεοφιλελευθερισμό.

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s