NYXTA KAI KATAXNIA


nyhta-kai-katahniaκριτική  του Γιώργου Παυλίδη

Ο Αλέν Ρενέ γυρίζει το Νύχτα και Καταχνιά, δέκα χρόνια μετά της απελευθέρωση των – τελευταίων επιβιωσάντων – κρατουμένων από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Ναζί, και στοχάζεται κινηματογραφικά πάνω στη σχέση παρελθόντος και παρόντος, διαρρηγνύει την γραμμική αντίληψη του χρόνου της Ιστορίας και ανατρέπει τον συνήθη ρόλο του ντοκιμαντέρ. Το φιλμ δεν θέλει να μας υπενθυμίσει ένα φρικτό γεγονός, δεν θέλει να τακτοποιήσει χρονικά τα ιστορικά γεγονότα και να τα συνδέσει ως διαδοχή αιτίου και αποτελέσματος (για να μας εξηγήσει τι συνέβη, πώς και γιατί), δεν μας ζητά απλώς «να μην ξεχάσουμε» για «να μην ξανασυμβεί».

Στόχος του είναι να διαταράξει την δεδομένη αντίληψη του χρόνου, να μας αποξενώσει από αυτό που νομίζουμε ότι είμαστε και να μας δείξει την σχετικότητα των πραγμάτων: δεν είμαστε μια αναγκαιότητα του παρελθόντος, αλλά μια μετατροπία της σύμπλεξης παρελθόντος και παρόντος, μια από τις δυνατές παραλλαγές της ιστορίας.

Χρησιμοποιεί τρείς κινηματογραφικούς τρόπους για να δημιουργήσει μια αίσθηση ανισορροπίας και ανοίκειου, να σχετικοποιήσει τον χρόνο και να μας αναγκάσει να ξανασκεφτούμε το ποίοι είμαστε -ως πρόβλημα και όχι ως ιστορικό αποτέλεσμα.

  1. Σκηνές από το άδειο στρατόπεδο συγκέντρωσης στον χρόνο του παρόντος εναλλάσσονται με σκηνές αρχείου από το παρελθόν (σκηνές αιχμαλώτων και βασανιστηρίων που έλαβαν χώρα στον ίδιο χώρο). Η εναλλαγή δίνεται με μια συνεχή και σταθερή κίνηση τράβελινγκ της κάμερας που δημιουργεί μια αδιάσπαστη ροή εικόνων και φέρνει μαζί παρόν και παρελθόν σε έναν ενιαίο φιλμικό χρόνο. Τα γεγονότα χάνουν την χρονολογίσιμη σειρά τους.
  2. Εικόνες των ερειπίων του Άουσβιτς συνοδεύονται από την φωνή του αφηγητή που μας μιλά για την ιδεολογία και την άνοδο του Ναζισμού. Η αντίθεση μεταξύ της εικόνας και του ήχου (η πρώτη εμφανίζει το παρόν, ο δεύτερος αντηχεί το παρελθόν) δυσχεραίνει την κίνησή και τον προσανατολισμό μας μέσα στον χρόνο και μετατοπίζει συνεχώς την προσοχή και τη σκέψη μας από την εικόνα στην αφήγηση, από το παρόν στο παρελθόν, και αντίστροφα. Η ομαλότητα διαταράσσεται.
  3. Εικόνες σε ασπρόμαυρο εναλλάσσονται με έγχρωμες εικόνες. Όμως το χρώμα, παραδόξως, δεν μας φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στο ρεαλιστικό παρόν, δεν απεικονίζει τον οικείο κόσμο μας σε αντίθεση με το ασπρόμαυρο παρελθόν. Οι έγχρωμες εικόνες του ήρεμου και ανθισμένου Άουσβιτς έχουν εμποτιστεί τόσο βαθειά από την αφήγηση και τις ασπρόμαυρες εικόνες των βασανιστηρίων και των εκτελέσεων, που εν τέλει η κινηματογραφική όσμωση παρελθόντος και παρόντος δεν μας επιτρέπει να ταυτίσουμε το χρώμα με το παρόν, αλλά μας αποξενώνει από αυτό που τείνουμε να συλλάβουμε ως ρεαλιστικό και οικείο.

Το ζητούμενο στο σινεμά δεν είναι της τάξης της κινηματογραφικής γλώσσας, άλλα της τάξης της πραγματικότητας και του λόγου περί αυτής. Γι αυτό άλλωστε μια –αποκλειστικά τεχνική – αποθέωση κάποιας ταινίας, μαρτυρά συνήθως έλλειψη στοχασμού και αδυναμία σύναψης κοινών όρων συνύπαρξης μεταξύ του θεατή και του κινηματογραφικού κόσμου που προτείνεται. Το Νύχτα και Καταχνιά δεν μάχεται ενάντια στη λήθη. Φιλοσοφεί κινηματογραφικά και μας ζητά να ξανασκεφτούμε το παρελθόν όχι ως κάτι μακρινό που συνέβη σε μια περασμένη στιγμή μέσα στον χρόνο, αλλά ως μια δυναμική και ενεργή διάσταση του παρόντος που απαιτεί μια αδιάκοπο αναμέτρηση της σχέσης ανάμεσα στην ικανότητα να είμαστε και την δυνατότητα να γινόμαστε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s