ΑΘΑΝΑΤΟΣ Ο ΦΡΙΤΣ ΛΑΝΓΚ 40 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ


(αναδημοσίευση από την «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ»,1/8/2016)

Μ Ο δράκος του Ντίσελντορφ

Μ  o δράκος του Ντίσελντορφ

του Αλέξη Ν. Δερμεντζόγλου

dermetzo@otenet.gr

Ήταν σαν χθες πριν ακριβώς από 40 χρόνια. Μόλις είχαν τελειώσει  οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Μόντρεαλ,  2 Αυγούστου 1976 και ο κόσμος συγκινείται όταν μαθαίνει το θάνατο του Φριτς Λανγκ, του κορυφαίου Βιεννέζου δημιουργού. Ήταν στα 85 του, τυφλός πια, αλλά κατάφερε σε 41 χρόνια σκηνοθετικής καριέρας να μας προσφέρει 46 ταινίες. Ξένα κινηματογραφικά ινστιτούτα θεωρούν ότι 15 από τα φιλμ του είναι «βασικά», πρέπει δηλαδή να τα δεις. Οι ταινίες στη Γερμανία, η φυγή, η μεγάλη καριέρα στις ΗΠΑ. Εκεί γύρισε σπουδαίες δημιουργίες, αλλά οι Αμερικανοί ποτέ δεν τον αποδέχθηκαν. Οι δημιουργίες του δεν γνώρισαν εμπορική επιτυχία, αλλά, για τον γράφοντα και για άλλους, είναι μνημειώδεις. Μαζί με τον Ρενουάρ έθεσε τους όρους και τις βάσεις μιας νέας γλώσσας για το σινεμά, που φαινομενικά δεν διαφέρει από την κλασική. Ήταν μια μεταγλώσσα με τη διαχείριση ιδίως του χρόνου να απαιτεί μια ιδιαίτερη σχέση με το θεατή. Έκρινε σκληρά τις ΗΠΑ και το αμερικανικό όνειρο, κατέγραψε διεισδυτικά το αντίτιμό του. Τα φιλμ νουάρ του υπήρξαν υπέροχα και τα έσκιαζε μια μελαγχολία, ένα φως που λείπει, μια ανάσα που κόβεται.

Η σκύλα

Η σκύλα

ΖΕΙ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ

Φέτος γυρίστηκε ταινία (Φριτς Λανγκ) για τον ίδιο και για την αγωνία του για την πρώτη ηχητική ταινία. Τη δεκαετία του `60 ο Γκοντάρ τον αξιοποίησε σ’ έναν μνημειώδη ρόλο στην Περιφρόνηση από το μυθιστόρημα του Μοράβια δίπλα στην Μπριζίτ Μπαρντό. Έπαιζε τον εαυτό του που  του είχαν αναθέσει να γυρίσει μια  σύγχρονη διασκευή της Οδύσσειας.

Σήμερα 40 χρόνια μετά ο Φριτς Λανγκ ζει, υπάρχει και αναπνέει μέσα από την τηλεόραση, τις  ταινιοθήκες, κινηματογραφικές λέσχες, ινστιτούτα κάνουν τακτικά αφιερώματα στο έργο του. Προ ετών το φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης πρόσφερε ένα μεγάλο αφιέρωμα στο σύνολο του έργου του. Η κινηματογραφική λέσχη των εργαζομένων της ΕΡΤ-3, τιμώντας τον ως δημιουργό υψηλού επιπέδου, παρουσίασε μέχρι στιγμής έξι αριστουργήματά του (Μ ο δράκος του Ντίσελντορφ, Η σκύλα, Η γυναίκα της βιτρίνας, Ανθρώπινο κτήνος, Ακόμα και οι δήμιοι πεθαίνουν, Έχω δικαίωμα να ζήσω).

Γυναίκα της βιτρίνας

Γυναίκα της βιτρίνας

ΤΟ «ΑΓΓΙΓΜΑ» ΤΟΥ ΛΑΝΓΚ

Στο Ακόμα και οι δήμιοι πεθαίνουν συνεργάστηκε με τον Μπρεχτ  για να γυρίσει μια αντιφασιστική ταινία, βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα, τιμή στην Αντίσταση. Ωστόσο, ο Λανγκ βρίσκεται πέρα από ιδέες, διαθέτει ένα άγγιγμα που σου μεταφέρει ένα χρόνο ελλείποντα και απολεσθέντα. Παράλληλα, καταγράφει με εξαιρετικό τρόπο την ισοπεδωτική δύναμη της ανεξέλεγκτης μάζας. Από την επιστημονική φαντασία (Μετρόπολις) καταλήγει στην κατασκοπία (Κατάσκοποι) και από την ψυχανάλυση (Το μυστικό του έβδομου δωματίου) στην ψυχοπαθολογία (Τα ίχνη ήταν ψεύτικα). Στο έργο του υπήρχε ένα ενδιάμεσο πεδίο εκείνο των «σημείων», υπαινιγμών, νύξεων και μιας βαθύτερης σημασίας.

Και οι δήμιοι πεθαίνουν

Και οι δήμιοι πεθαίνουν

ΜΟΙΡΑ Ή ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ

Τον Φριτς τον ενοχλούσαν πολύ η υποκρισία  και  οι κατεστημένες αξίες. Γνώριζε πως η μοίρα του μέσου Αμερικανού πολίτη είναι η ενσωμάτωσή του. Απέλπιδες προσπάθειες να ξεφύγει δεν βοηθούν ούτε την απόδραση ούτε το άλλο. Ο έρωτας πολλές φορές αποτελεί μια ουτοπία. Το όνειρο, η φαντασίωση μόνον μικρές πηγές ελπίδας. Ωστόσο, η ανατροπή δεν έρχεται. Οι ήρωές του εξαπατώνται συνεχώς, πληρώνουν την αφέλεια, το πάθος και τις εμμονές τους. Τα ιδανικά που πιστεύουν τους στέλνουν στην απόγνωση. Κι ακόμα, ο Λανγκ είναι ο πρώτος που μίλησε τόσο διεξοδικά για το βλέμμα. Το βλέμμα που παρακολουθεί, που σ’ αγγίζει, που σε προδίδει, οι κάμερες που καταγράφουν, οι μαρτυρίες που εμπεδώνονται. Είναι πρωτοπόρος πάνω σ’ αυτό και ως εκ τούτου πολλοί γνωστοί σκηνοθέτες έκαμαν τιμητική αναφορά στο έργο του (Αρτζέντο και Το πουλί με τα κρυστάλλινα φτερά, Ντε Πάλμα και Snake eyes, Βέντερς και Αμερικανός φίλος).

΄Εχω διακαίωμα να ζήσω

΄Εχω διακαίωμα να ζήσω

ΤΑ ΛΑΪΚΑ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΑ

Ο Φριτς Λανγκ ευτύχησε να συνδυάσει δύο βασικά του θέματα (την  ισοπεδωτική δύναμη της μάζας και το βλέμμα) στο μνημειώδες αριστούργημά του Μ ο δράκος του Ντίσελντορφ. Όπως είναι γνωστό, οι ζητιάνοι, υποκαθιστούν  την αστυνομία, δηλαδή το κράτος, παρακολουθούν τον Πίτερ Λόρε (το δράκο) και του γράφουν με κιμωλία ένα Μ στο παλτό του. Είναι η μάζα που στη συνέχεια υποκαθιστά και έναν άλλο θεσμό, τη δικαιοσύνη και στήνει λαϊκό δικαστήριο. Βρισκόμαστε στη δεκαετία του `30 και ο δημιουργός ήδη καταγράφει τα τραγικά φαινόμενα του μεσοπολέμου στη Γερμανία. Αυτό φυσικά δεν τον έκανε αρεστό στο ναζιστικό καθεστώς.  Κατά τα άλλα, βλέμμα, υποβολή, παρακολούθηση, χειραγώγηση του άλλου εκφράζονται μέσα από ένα χαρακτηριστικό ήρωα των ταινιών του, τον Δρ Μαμπούζε. Η συμπεριφορά της μάζας θα τον απασχολήσει στο Νέμεσις, όπου παρακολουθούμε τη διαδικασία ενός λυντσαρίσματος.

Ανθρώπινο κτήνος

Ανθρώπινο κτήνος

ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΤΟΥΣ

Το σύστημα ψάχνει πάντα παρίες για να εφαρμόσει σκληρούς και άδικους κανόνες. Επ’ αυτού το `30 γυρίζεται ένα πολύ τολμηρό φιλμ, κάτι μεταξύ νουάρ και οδοιπορικού, το Έχω δικαίωμα να ζήσω. Συγκρίνοντας αυτό το αριστούργημα με το φιλμ του Τζότζεφ Λιούις  Ο πόλεμος του εγκλήματος και του Πεν Μπόνι και Κλάιντ νιώθουμε πως ο Λανγκ υπερτερεί. Όσο για τα νουάρ του, σαφώς (κατά τον γράφοντα) θα υπερβεί τον μέγα Ρενουάρ που τον θαυμάζει και του μοιάζει ως διαχείριση χρόνου και απώλειας. Έτσι, θα γυρίσει τα ριμέικ της Σκύλας με τον Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον και του Ανθρώπινου κτήνους με τους Γκλεν Φορντ και Γκλόρια Γκρέαμ. Είναι ανεπίτρεπτο να καταθέσεις ποιος κερδίζει, άδικο και μονοσήμαντο. Ωστόσο, ο Λανγκ εισβάλλει στο φιλμικό χρόνο του Ρενουάρ και τον ανασυνθέτει με μια βιωματική μετάλλαξη.

Μεγάλη καρδιά

Μεγάλη κάψα

ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕ ΤΟΝ ΡΕΝΟΥΑΡ

Για να το θέσω πιο απλά. Ο Ζαν Ρενουάρ διαθέτει μια συνειδητή θεατρικότητα στην προσπάθειά του να αποφλοιώσει και να αποκαλύψει την αστική ιδεολογική στειρότητα και τις προκαταλήψεις της. Ο Λανγκ συνθέτει ένα σύμπαν «μαύρο», προδοτικό, ύπουλο, γεμάτο απάτη, «σκοτεινό», σχιζοφρενικό, που οδηγεί στην τρέλα και στο συμβιβασμό. Η τέχνη καταγγέλλεται ως  μέθοδος απάτης, ενώ η φιλία και η ενσωμάτωση λογίζονται τότε μόνον όταν ο βασικός ήρωας δείχνει το συμβιβασμό, την ένταξη σε συγκεκριμένες τροχιές (η τύχη του Γκλεν Φορντ στο Ανθρώπινο κτήνος). Στην αμερικανική κοινωνία ακόμα και η φαντασίωση δεν επιτρέπεται ή γίνεται δεκτή μόνον ως διδακτική μορφή εκτόνωσης. Το παρατηρούμε στη Γυναίκα της βιτρίνας με Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον και Τζόαν Μπένετ. Είναι οπωσδήποτε οι ανατροπές, η αρμονία, η αστική οικογένεια. Αντίθετα ο νόμος καθαγιάζεται   αξιοποιώντας παραβατικές μεθόδους , κοροϊδεύοντας  τον έρωτα, χρησιμοποιώντας  άτομα, που τα στέλνει στο θάνατο. Υπάρχει, λοιπόν, το μνημειώδες νουάρ Η κάψα με τους Γκλεν Φορντ, Γκλόρια Γκρέαμ, Λι Μάρβιν.

Ο τσέντλεμαν του υποκόσμου

Ο τζέντλεμαν του υποκόσμου

ΕΝΑΣ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ

Ένας πολύπλοκος μηχανισμός εκδίκησης, απάτης, αξιοποίησης του έρωτα του άλλου, κυνισμός και σκληρότητα δένουν αρμονικά σ’ ένα παιγνίδι του νόμου κατά του εγκλήματος. Το τέλος αρνητικό για όλους. Η μοναξιά ισοφαρίζει το θάνατο. Γενικά ο Λανγκ έκαμε αριστουργηματικές σπουδές στα νουάρ του, ενώ σε μια αταξινόμητη ταινία του σχολίασε τη σχέση χαμένης αθωότητας, κατάρριψης ειδώλου, ακύρωσης του συμβολικού πατέρα. Ο τζέντλεμαν του υποκόσμου, ταινία εποχής με τον Στιούαρτ Γκρέιντζερ, είναι μια κατάπικρη δημιουργία που εκφράζει απόλυτα το στιλ  και τη φιλοσοφία του Λανγκ. Αθάνατος μετά 40 έτη.

 

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s