Ο ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΪ ΚΑΙ ΤΟ ΣΙΝΕΜΑ:ΠΑΡΑΙΤΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΣΙΜΙΣΜΟΣ


(αναδημοσίευση από την «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ»,4/7/2016)

Τα χιόνια του Καλιμάντζαρου

 Χιόνια στο Κιλιμάντζαρο

του Αλέξη Ν. Δερμεντζόγλου

Ήταν 2 Ιουλίου του 1961, πριν ακριβώς από 55 χρόνια, όταν όλος ο κόσμος συνταράχθηκε από την αυτοκτονία του Έρνεστ Χέμινγουέι. Μια ζωή γεμάτη περιπέτειες, χυμούς, ηδονές, αναζητήσεις τελείωσε ίσως ύστερα από έναν καταθλιπτικό σκεπτικισμό. Έτσι ή αλλιώς ο Έρνεστ ήταν πάντα ένας πεσιμιστής δημιουργός. Από τους κορυφαίους συγγραφείς του μεσοπολέμου, μέσα από το έργο του καθόριζε προσωπικά και υπαρξιακά αδιέξοδα ενταγμένα μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες. Ο άνθρωπος (κατά την άποψή του) δεν μπορεί να καθορίσει τη μοίρα του χωρίς να συνυπολογίσει ιδεολογικούς παράγοντες αλλά και το τυχαίο, την προδοσία, τη συγκυρία. Δεν είναι δυνατό επίσης κατά τον Χέμινγουέι να αδιαφορείς για τα κορυφαία, πολιτικά γεγονότα. Η ενεργός στρατευμένη  του συμμετοχή στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο στην πλευρά των δημοκρατικών έδειξε πως έκανε πράξη τα πιστεύω του. Εξάλλου, το λογοτεχνικό του έργο ασχολήθηκε με αυτό τον τραγικό πόλεμο.

Το σινεμά έσκυψε πολύ γρήγορα πάνω στο έργο του. Ωστόσο, κάποια λογοτεχνήματά του είναι αδύνατο να γίνουν καλές ταινίες. Πώς να μετατρέψεις τον ελλειπτικό, ποιητικό λόγο του σε εικόνες;

Οι δολοφόνοι

Οι δολοφόνοι

ΤΡΙΠΛΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ

Φράσεις κοφτές, ρωγμές, ασυνέχειες, υπαινιγμοί, νύξεις δύσκολα μπορούν να υποταχθούν στο σινεμά. Κι έτσι, πολλά από τα φιλμ που προήλθαν από τα έργα του απέχουν πολύ από το να αποδώσουν την ελλειπτική υπαινιχτική άποψή του. Εκτιμώ πως η μακράν η καλύτερη διασκευή για τον κινηματογράφο αφορά στην πολύ σύντομη ιστορία  Οι δολοφόνοι, από τη συλλογή διηγημάτων του Άντρες χωρίς γυναίκες. Στα 1946 ο Ρόμπερτ Σιόντμακ γύρισε μια ασπρόμαυρη ταινία, στα 1956 θα έλθει η συλλογική ασπρόμαυρη μικρού μήκους ταινία του Ταρκόφσκι και της παρέας του. Στα 1964 ο Ντον Ζίγκελ θα γυρίσει για την τηλεόραση τους έγχρωμους Δολοφόνους. Ωστόσο, θεωρήθηκε  πολύ βίαιη εκδοχή, κι έτσι κατέληξε  στις κινηματογραφικές αίθουσες, ενώ μ’ εντυπωσίασε. Κάθε μία ταινία διαθέτει τη δική της διάσταση.

Για ποιόν χτυπά η καμπάνα

Για ποιόν χτυπά η καμπάνα

Η ΠΑΡΑΙΤΗΣΗ

Η αμερικανική του `46 με την παρέμβαση του Ευρωπαίου Σιόντμακ είναι ένα νουάρ γεμάτο απογοήτευση και παραίτηση. Με συνεχείς αναδρομές στο παρελθόν, πληροφορούμαστε το τι συνέβη στο βασικό ήρωα (Μπαρτ Λάνκαστερ).Συνεχείς αναδρομές, μια αίσθηση γενικευμένης απελπισίας με ελλείψεις και επαναλαμβανόμενη τη βασική άποψη της παραίτησης. Η τελευταία μια «μαύρη» άποψη είναι απότοκη όχι μόνον της παντελούς απογοήτευσης αλλά και της άρνησης ένταξης σε μια κοινωνία που μόνες αξίες της έχει το χρήμα και  την προδοσία, παρακάμπτοντας το συναίσθημα και βασικά τον έρωτα. Σπουδαία δημιουργία από τα κορυφαία νουάρ που αγαπήσαμε πολύ.

Ο Ταρκόφσκι και οι συνάδελφοί του δέκα χρόνια αργότερα σε μια έξοχη, μικρού μήκους ταινία (ένα ρόλο παίζει και ο Αντρζέι) συνδυάζουν: Εκπληκτικές αρτίστικες λήψεις, ρήγματα  στους χρόνους, ελλειπτικότητα και τη φιλοσοφία της άρνησης του ματεριαλισμού.

Η ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Εφάμιλλός τους ο μέγας μετρ Ντον Ζίγκελ. Αξιοποιεί ηθοποιούς του επιπέδου των Λι Μάρβιν, Τζον Κασαβέτις, Άντζι Ντίκινσον και τον μετέπειτα πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέιγκαν σε ένα έξοχο οδοιπορικό με δομή θρίλερ. Η γραφή  είναι μεταμοντέρνα και καθορίζει μια εκπληκτική αντιστροφή. Δύο πληρωμένοι δολοφόνοι μετατρέπονται σε ιδιωτικούς ντετέκτιβ, προκειμένου να λύσουν ένα μυστήριο. Πώς και γιατί  δηλαδή το προς εκτέλεση θύμα δεν αντιστάθηκε καθόλου. Τελικά μετατρέπονται σε τιμωρούς κι αυτό είναι ένα συναρπαστικό σχόλιο του Ντόναλντ για την αντιστροφή της ηθικής στον καπιταλιστικό κόσμο.

Ο γέρος και η θάλασσα

Ο γέρος και η θάλασσα

ΜΙΑ ΑΠΟΤΥΧΙΑ

Δυστυχώς το πολύκροτο βιβλίου του Χέμινγουέι για τον ισπανικό, εμφύλιο πόλεμο Για ποιον χτυπάει η καμπάνα δεν βρήκε την καλύτερη τύχη παρά τις προσπάθειες του Σαμ Γουντ. Με την Κατίνα Παξινού- Πιλάρ να παίρνει Όσκαρ β’  γυναικείου ρόλου και τους Γκάρι Κούπερ Ίνγκριντ Μπέργκμαν πολύ καλούς, χάνεται όλη η μαγεία των λέξεων. Εντάξει, το φιλμ αποδίδει το τραχύ τοπίο και τον αγώνα των δημοκρατικών, αλλά πάσχει από γραφικότητα και αδυναμία εμβάθυνσης στην ψυχολογία των ηρώων. Όποιος έχει διαβάσει το ογκώδες βιβλίο, νιώθει βέβαια γιατί είναι αδύνατο να γίνει εξίσου καλή ταινία. Επειδή κάποιες σελίδες του λογοτεχνήματος διαθέτουν τη δομή ποιητικού περιγραφικού δοκιμίου, είναι αδύνατο να μεταττραπεί σε εικόνες

Η μεγάλη απόκλιση μάλιστα φτάνει με το φινάλε. Με μια καμπάνα να χτυπάει και ένα πολυβόλο να ρίχνει κατά ριπές δεν καταγράφεται ούτε η υπαρξιακή αγωνία του ήρωα ούτε ο δρόμος για ένα ένδοξο τέλος.

Αποχαιρετισμός στα όπλα

Αποχαιρετισμός στα όπλα

Η ΑΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ

Ένα άλλο πασίγνωστο βιβλίο, πολύ δύσκολο για κινηματογραφική διαχείριση, ευτυχεί περισσότερο. Στα 1958, λοιπόν, ο Τζον Στάρτζες (με τη συνδρομή του Χένρι Κινγκ που δεν αναφέρεται στα ζενερίκ) γυρίζει τον Γέρο και τη θάλασσα με τον Σπένσερ Τρέισι στο βασικό ρόλο. Όλο το βιβλίο είναι μια αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο. Πώς, λοιπόν, μπορεί να γίνει σινεμά; Οι δημιουργοί τα καταφέρνουν ιδίως γιατί εισέρχονται στο πνεύμα του συγγραφέα. Ένας γέρος Κουβανός ψαράς κυνηγάει ένα τεράστιο ψάρι και έχει μεγάλες περιπέτειες. Το θέμα συμβολίζει τον αιώνιο ουτοπικό αγώνα του ανθρώπου ενάντια σε κάθε δυσκολία με στόχο να εκπληρώσει το όνειρό του. Το φιλμ μπαίνει στα Όσκαρ και κερδίζει εκείνο της μουσικής.

Ένα άλλο βιβλίο που δύσκολα θα γινόταν καλύτερη ταινία είναι τα Χιόνια στο Κιλιμάντζαρο. Το γύρισε ο Χένρι Κινγκ με βασικό πρωταγωνιστή τον Γκρέγκορι Πεκ (δεύτερη φορά παίζει σε διασκευή έργου του Χέμινγουέι) και είναι ακόμα μαζί του οι Σούζαν Χέιγουορντ και Άβα Γκάρντνερ. Σ’ ένα σαφάρι ο ήρωας τραυματίζεται, παθαίνει σηψαιμία και έχει πυρετό. Σε αναμονή του τέλους κάνει αναδρομή στην προηγούμενη ζωή του. Βλέπουμε μάλιστα και αποσπάσματα από τον εμφύλιο, ισπανικό πόλεμο. Το μεν βιβλίο διατηρεί μια σταθερή πεσιμιστική στάση δείχνοντας το θάνατο, ενώ η ταινία αφήνει ελπίδες έστω και για ένα ελλειπτικό χάπι έντ. Το φιλμ ατμοσφαιρικό, με χαμηλούς φωτισμούς, καλούς σταρ αναδύει κάποια στοιχεία από τη βαθύτατη μελαγχολική άποψη του συγγραφέα.

Η σιρήνα του Μισισιπή

Η σειρήνα της Μαρτινίκα

ΕΝΑ ΓΕΜΑΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΝΟΥΑΡ

Ο αποχαιρετισμός στα όπλα είναι ένα από τα κορυφαία έργα του συγγραφέα. Η ιστορία μας μεταφέρει στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και αναφέρεται στον έρωτα ενός Αμερικανού οδηγού νοσοκομειακού αυτοκινήτου με μια Αγγλίδα νοσοκόμα. Σωστά ο συγγραφέας συμπεραίνει πως σε τέτοιες τραγικές καταστάσεις το γενικό και το επίσημο καταπίνουν το ατομικό και το προσωπικό.

Συγκλονιστική η εκδοχή από τον Φρανκ Μπόρζεϊγκς με τους Γκάρι Κούπερ και Έλεν Χέιζ. Η έγχρωμη μεταμοντέρνα εκδοχή από τον Χένρι Κινγκ με τον Ροκ Χάτσον και την Άβα Γκάρντνερ υστερεί σε σχέση με την αρχική, είναι λουσάτη και όχι λιτή.

Ο ήλιος ανατέλλει ξανά

Ο ήλιος ανατέλλει ξανά

Να αναφερθώ σε κάτι πολύ πετυχημένο. Η σειρήνα της Μαρτινίκα (1944) του Χάουαρντ Χοκς με Χάμφρεϊ Μπόγκαρντ και Λορίν Μπακόλ από το μυθιστόρημα Να έχεις και να μην έχεις γίνεται ένα αριστουργηματικό νουάρ γεμάτο πάθος για την ελευθερία, την αντίσταση στον εχθρό, τη συνειδητοποίηση. Σημειώνω το ριμέικ (1950) ως Παράνομο φορτίο του Κάρτιζ και κλείνω και με τις ταινίες Ο ήλιος ανατέλλει ξανά και την έξοχη, σκοτεινή Υπόθεση Μακόμπερ (πάλι με τον Γκρέγκορι Πεκ) του Ζόλταν Κόρντα, που αποδίδει τη μελαγχολία, τον πεσιμισμό και  το δόλο που απασχολούσαν πάντα το συγγραφέα

 

 

 

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s