ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΓΑΛΛΙΚΟΥ ΝΟΥΑΡ


Με ευκαιρία την προβολή της ταινίας «Ο ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑΣ» Από την κινηματογραφική λέσχη των εργαζομένων της ΕΡΤ-3.

Επιμέλεια: Κώστας Τσιναρίδης

Το φιλμ νουάρ ήταν ένα κινηματογραφικό είδος που αναπτύχθηκε κυρίως στις ΗΠΑ, αλλά βρήκε μιμητές και σε πολλές άλλες χώρες. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Γαλλίας, που το ανέπτυξε παράλληλα με το αμερικανικό, και από ένα σημείο και μετά το προσέγγισε κριτικά.

Η μεγάλη κάψα

Η μεγάλη κάψα

Η ανάπτυξη των συμβάσεων του νουάρ στις ΗΠΑ ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του ’30. Πολλές αστυνομικές ταινίες όπως το Είμαι ένας δραπέτης (1932) και το Έχω δικαίωμα να ζήσω (1937) εισήγαγαν έναν κοινωνικό προβληματισμό, τον οποίο προσπάθησαν να αναδείξουν και με τα κατάλληλα εκφραστικά μέσα. Τα ίδια εκφραστικά μέσα χρησιμοποιήθηκαν και στον γαλλικό κινηματογράφο, σε ταινίες όπως το Αλγέρι (1937) του Ζουλιέν Ντιβιβιέ και το Ξημερώνει (1938) του Μαρσέλ Καρνέ. Εκεί εντοπίστηκαν και οι πρώτες νοηματικές διαφορές ανάμεσα στις δύο “σχολές”. Οι αμερικανικές αστυνομικές ταινίες εστίασαν τον προβληματισμό τους περισσότερο στην ανάλυση των δομών που επηρέαζαν τους ανθρώπους. Οι γαλλικές ταινίες, αντίθετα, εστίασαν στους ίδιους τους ήρωες και στη μελέτη της ηθικής τους κατάστασης.

Η δεύτερη πνοή

Η δεύτερη πνοή

Μετά τον πόλεμο οι συμβάσεις του αμερικανικού νουάρ αναπτύχθηκαν περαιτέρω από Ευρωπαίους σκηνοθέτες που μετανάστευσαν στις ΗΠΑ. Η επίδραση του γερμανικού εξπρεσιονισμού ήταν φανερή στις ταινίες των Φριτς Λανγκ και Όττο Πρέμινγκερ. Ο Λανγκ μελέτησε τις συνθήκες που οδηγούσαν τον άνθρωπο σε αδιέξοδο. Το θέμα των περισσότερων ταινιών του ήταν η ενοχή ενός αθώου και ο στιγματισμός του από τα διάφορα πλέγματα εξουσίας, όπως στο Ανθρώπινο Κτήνος (1954). Δεν έλειψε και το θέμα της σύγκρουσης μεμονωμένων ατόμων με την αδικία και τη διαφθορά, καθώς και η πύρρεια νίκη τους πάνω στους κυρίαρχους εξουσιαστικούς μηχανισμούς, όπως στη Μεγάλη Κάψα (1953). Ο Πρέμινγκερ μελέτησε το διεφθαρμένο αστικό περιβάλλον και το ρόλο της γυναίκας μέσα σε εκείνο, όπως στη Λάουρα (1944) και στο Δώσ’μου τα χείλη σου (1952). Ο Μπίλι Γουάιλντερ απομακρύνθηκε αρκετά από τους κανόνες του εξπρεσιονισμού και ακολούθησε περισσότερο την παραδοσιακή αμερικανική αφήγηση, όπως στο Με Διπλή Ταυτότητα (1944) και στο Τελευταίο Ατού (1951). Αυτή η ευρωπαϊκή επίδραση στο αμερικανικό νουάρ θα αντιστρεφόταν αργότερα μέσα στην αμφίδρομη σχέση αμερικανικής και γαλλικής “σχολής”.

Στη δεκαετία του ’50 έκανε την εμφάνισή του στη Γαλλία το περιοδικό Cahiers du Cinema υπό την επιμέλεια του σπουδαίου κριτικού Αντρέ Μπαζέν. Με τις θεωρητικές του μελέτες πάνω σε πολλά αμερικανικά κινηματογραφικά είδη, ανάμεσά τους και το φιλμ νουάρ, κατόρθωσε να φωτίσει κριτικά τα νοήματά τους και τις αφηγηματικές συμβάσεις που τα αναδείκνυαν. Από τους κόλπους του βγήκαν αρκετοί σινεφίλ μελετητές, όπως οι Φρανσουά Τριφό και Ζαν-Λυκ Γκοντάρ, που αργότερα θα διέπρεπαν ως σκηνοθέτες. Από ‘κει και πέρα, η κριτική αντίθεση των δύο σχολών θα παγιωνόταν.

Αλγέρι

Αλγέρι

Από τους πρώτους που έκαναν το πέρασμα από τη μία σχολή στην άλλη ήταν ο Ζυλ Ντασέν με το Ριφιφί (1955) . Ακολούθησαν οι Λουί Μαλ με το Ασανσέρ για δολοφόνους (1957) και ο Ζαν-Λυκ Γκοντάρ στο Με κομμένη την ανάσα (1960). Όλα τα επόμενα γαλλικά νουάρ θα τελειοποιούσαν την ανάλυση του ήρωα που παλεύει να βρει τον προσανατολισμό του μέσα σε ακραίες συνθήκες, μετατρεπόμενα έτσι σε ρεαλιστικές ψυχογραφίες παρά σε κοινωνική καταγγελία. Ξεχωρίζει ο Ζαν-Πιέρ Μελβίλ, που υιοθέτησε αυτό το ψευδώνυμο προς τιμήν του Αμερικάνου συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων Χέρμαν Μέλβιλ, μία κριτική τομή πάνω στις δύο σχολές. Με τις ταινίες του Ο Χαφιές (1962), Η Δεύτερη Πνοή (1966), και Ο Κόκκινος Κύκλος (1970) έδωσε τα καλύτερα παραδείγματα της γαλλικής σχολής. Αλλά και ο σχετικά παραγνωρισμένος Ζακ Ντερέ με τα Ενέδρα στη Βαρκελώνη (1978) και Ο περιθωριακός (1983), από τα τελευταία παραδείγματα του είδους.

Κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η μελέτη αυτών των δύο τόσο όμοιων αλλά και τόσο διαφορετικών μεταξύ τους κινηματογραφικών σχολών έχει πλέον ακαδημαϊκό χαρακτήρα. Επειδή όμως ο κινηματογράφος, όπως και όλα τα καλλιτεχνικά είδη, εξελίσσεται διαρκώς, η μελέτη της ιστορίας του επιβάλλεται ώστε να μην κοπεί το νήμα που τον διατηρεί μέσα στο χρόνο.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s