ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ “ΥΠΟΘΕΣΗ ΣΤΑΒΙΣΚΙ”


ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ

Το ταμπούρλο

Το ταμπούρλο

Επιμέλεια: Κώστα Τσιναρίδης

Στην Υπόθεση Σταβίσκι (1974), που εκτυλίσσεται στο Μεσοπόλεμο, το ομώνυμο οικονομικό σκάνδαλο που προκάλεσε σάλο οδήγησε, κατά την ταινία, σε μία άνοδο του φασιστικού φαινομένου. Η ιστορική περίοδος του Μεσοπολέμου παρουσιάζει ένα γενικότερο ενδιαφέρον όχι μόνο για την Ευρώπη, αλλά και παγκόσμια. Εκτός της ανάδυσης του φασισμού, μπήκαν και οι βάσεις για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο κινηματογράφος ασχολήθηκε μόνο με ιδιαίτερες πλευρές των κοινωνικών αιτιών του φασιστικού φαινομένου, σε αντίθεση με την ίδια την πολεμική σύγκρουση, που έχει αναπαρασταθεί λεπτομερειακά σε πολλές ταινίες. Ωστόσο, αρκετές ταινίες της πρώτης κατηγορίας μπορούν να χαρακτηριστηθούν μνημειώδεις.

Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΕΞΠΡΕΣΣΙΟΝΙΣΜΟΣ

Από τις πρώτες απόπειρες ψηλάφησης ήταν οι ταινίες του γερμανικού εξπρεσσιονισμού. Η ταινία που άνοιξε αυτή την παράδοση ήταν το θρυλικό πλέον θρίλερ του Ρόμπερτ Βίνε Το εργαστήρι του δρος Καλιγκάρι (1920).

Ιδιαίτερα ο Φριτς Λανγκ με τη Μητρόπολη αρχικά, και με το Δράκο του Ντύσσελντορφ μετέπειτα, κατάφερε να αποδώσει πιστά το κλίμα ανασφάλειας που κυριαρχούσε στη μεσοπολεμική Γερμανία.

Αλλά και άλλοι σκηνοθέτες αποπειράθηκαν να ασχοληθούν με ανάλογο ύφος με τα παραπάνω, χωρίς το αποτέλεσμα να είναι πάντοτε εντυπωσιακό. Ξεχωριστή περίπτωση ήταν αυτή του Φρίντριχ Μούρναου με τον Νοσφεράτου (1922), που του άνοιξε το δρόμο για διεθνή καριέρα, μέχρι τον πρόωρο θάνατό του σε τροχαίο. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο Σε ποιον ανήκει ο κόσμος (1932) του Ζλάταν Ντούντοφ, μία ανοιχτά αντιφασιστική ταινία που απαγορεύτηκε λίγο μετά την προβολή της, αφού είχε συμπέσει με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία.

Μαξ

Μαξ

Η ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ

Η περίπτωση της πρώην Ανατολικής Γερμανίας παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφενός επειδή ήταν ένα “έταιρο” γερμανικό κράτος σε σχέση με τη γνωστή Γερμανία, αφετέρου επειδή εκεί γυρίστηκαν οι πρώτες ταινίες που ασχολήθηκαν με το φασισμό όχι ως απλή πολεμική σύγκρουση, αλλά ως κοινωνικό φαινόμενο.

Πρώτος ο Ζλάταν Ντούντοφ με τον Άρτον Ημών τον Επιούσιον (1949) εξέτασε την στήριξη που παρείχαν στο φασισμό οι μεγάλες γερμανικές εταιρείες, σε συνδυασμό με την ανοχή των μεσαίων στρωμάτων.

Ένα χρόνο αργότερα, ο Κουρτ Μέτσιγκ με το Συμβούλιο των Θεών ασχολήθηκε πιο λεπτομερειακά με το παραπάνω θέμα, αναφερόμενος στη χρηματοδότηση του ναζιστικού κόμματος από τη χημική βιομηχανία Φάρμπεν. Το αντάλλαγμα από μέρους του Χίτλερ ήταν οι μαζικές παραγγελίες δηλητηρίων, που τελικά χρησιμοποιήθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Μπορεί τελικά οι δεσμοφύλακες να τιμωρήθηκαν, αλλά η εταιρεία δεν έκατσε ποτέ στο εδώλιο. Ανάλογη έμπνευση συναντάμε και στο θεατρικό του Πέτερ Βάις Η ανάκριση. Αργότερα, με τις δύο βιογραφικές ταινίες για τον μεσοπολεμικό ηγέτη του ΚΚ Γερμανίας Ερνστ Τέλμαν, Γιος της Τάξης του και Ηγέτης της Τάξης του, σκιαγράφησε την άνοδο του φασισμού σε συνάρτηση με την αντιφασιστική πάλη της εργατικής τάξης.

20 χρόνια αργότερα, ο Γκούντερ Ράις με το Παρ’όλα αυτά (1972), την καλύτερη ίσως ταινία του, συνδέει την κατάπνιξη του γερμανικού επαναστατικού κινήματος υπό τους Καρλ Λίμπκνεχτ και Ρόζα Λούξεμπουργκ με την άνοδο των Ταγμάτων Εφόδου και τον επερχόμενο φασισμό.

Κατά τα άλλα, οι υπόλοιπες αντιφασιστικές ανατολικογερμανικές ταινίες κινούνται γύρω από το μοτίβο των δεινών που επέφερε ο φασισμός όχι μόνο στους άλλους λαούς, αλλά και στον ίδιο τον γερμανικό λαό. Από την εντυπωσιακή πληθώρα τίτλων ξεχωρίζουν Τα αστέρια (1959) του Κόνραντ Βολφ, που αναφέρεται στην Ελλάδα, και τα Γυμνός ανάμεσα στους λύκους (1963) και Γιάκοβ, ο Ψεύτης (1975) του Φρανκ Μπάγιερ, αναφορές στη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης αλλά και στην καθημερινή ελπίδα των κρατουμένων.

ΣΤΙΣ ΗΠΑ

Οι ΗΠΑ ενεπλάκησαν άμεσα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να γυριστούν πάρα πολλές πολεμικές ταινίες, κάποιες μεγάλα αριστουργήματα και κάποιες άλλες αρκετά μέτριες. Δεν υπάρχει όμως σχεδόν καμία ταινία που να εξετάζει τον φασισμό ως κοινωνικό φαινόμενο μέσα στο Μεσοπόλεμο, ίσως επειδή στα μάτια των Αμερικανών φαντάζει ως μακρινή ευρωπαϊκή εμπειρία. Ξεχωρίζει Η Δίκη της Νυρεμβέργης (1961) του Στάνλεϊ Κρέιμερ, που δεν αναφέρεται τόσο στα αίτια ανάδυσης του φασισμού, όσο στην επιεική αντιμετώπιση των Ναζί από τους Δυτικούς, ενόψει των νέων σκοπιμοτήτων του Ψυχρού Πολέμου. Αλλά και η σχετικά πρόσφατη και πολύ ενδιαφέρουσα Μαξ (2002) του Μένο Μέγιες, που αναφέρεται στην αποτυχημένη καλλιτεχνική πορεία του Χίτλερ ως κομβικού χαρακτηριστικού διαμόρφωσης της προσωπικότητάς του.

ΑΛΛΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ

Αντίθετα με την ανατολικογερμανική κινηματογραφία που ασχολήθηκε αρκετά με το φασισμό, δεν ισχύει το ίδιο και με τη δυτικογερμανική, όπου ξεχωρίζει μόνο μία ταινία, Το ταμπούρλο (1979) του Φόλκερ Σλέντορφ. Μέσα από την ιστορία ενός παιδιού που προειδοποιεί για τον φασιστικό κίνδυνο χτυπώντας το ταμπούρλο του, παρουσιάζεται η αδιαφορία της κοινωνίας που εθελοτυφλεί. Ταυτόχρονα, γίνεται μια σημειολογική αναφορά και στον μεσοπολεμικό εξπρεσσιονισμό ως πολιτικού προφήτη.

Στην ενιαία πλέον Γερμανία, ο Μίκαελ Χάνεκε θα δώσει το 2009 τη Λευκή Κορδέλα, με κριτική ματιά ανάλογη του Σλέντορφ.

Στην Ιταλία, που είχε εμπειρίες ανάλογες της Γερμανίας, θα γυριστούν πολλά νεορεαλιστικά αριστουργήματα, που αναφέρονται όμως στην αντιφασιστική πάλη των Ιταλών, παρά στην κοινωνιολογική ερμηνεία του φασισμού. Μόνον ο Λουκίνο Βισκόντι στους Καταραμένους (1969) θα σκιαγραφήσει την μεσοπολεμική γερμανική σήψη που οδήγησε νομοτελειακά στο φασισμό. Αλλά και ο Μπερνάρντο Μπερτολούτσι στο 1900 (1976), που είναι όμως μια συνολική αναφορά στις ταξικές συγκρούσεις στην Ιταλία, παρά μια ανατομία του φασισμού.

Οι καταραμένοι

Οι καταραμένοι

Ύστερα από τις εμπειρίες του μεσοπολέμου και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ίσως ο φασισμός να φαντάζει περασμένη ιστορία. Δε μπορούμε να συμφωνήσουμε, μια και τα κοινωνικά αίτια που τον γέννησαν συνεχίζουν να υπάρχουν. Εξού και η επανεμφάνιση φασιστικών κομμάτων σε πολλές χώρες, και φυσικά στη δική μας. Το οριστικό ξερίζωμά του είναι δυνατό όχι μόνο με τη μελέτη  της πολιτικής του φυσιογνωμίας, αλλά και των κοινωνικών αιτιών που τον γεννούν. Πιστεύουμε πως όλες οι παραπάνω ταινίες συμβάλλουν προς αυτή την κατεύθυνση.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s