Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΝΟΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΗ (1)


ImagesΕπιμέλεια: Κώστας Τσιναρίδης

Σαν σήμερα πριν 63 χρόνια πέθανε ο Ιωσήφ Στάλιν. Ηγέτης για κάποιους, δικτάτορας για κάποιους άλλους, σίγουρα δεν πέρασε απαρατήρητος από τον 20ο αιώνα και παραμένει αμφιλεγόμενος μέχρι και σήμερα. Η φιγούρα του αναπαραστάθηκε πολλές φορές στον κινηματογράφο. Μάλιστα, εμφανίζεται ιδιαίτερα δημοφιλής κινηματογραφικά, μια και η λίστα των ταινιών που εμφανίζεται είναι ατελείωτη. Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι οι διαφορετικές οπτικές γωνίες που ποικίλλουν, σε αντίθεση π.χ. με τον Λένιν, που έχει αναπαρασταθεί ως επί το πλείστον θετικά πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, ή τον Χίτλερ, που η αρνητική ματιά απέναντί του είναι ομόφωνη. Στο κείμενο δεν επιδιώκουμε να αποδώσουμε ιστορικές και πολιτικές κρίσεις αλλά απλώς να καταγράψουμε τις κυριότερες ταινίες που ασχολήθηκαν με τον Στάλιν σε συνάρτηση με το πολιτικό κλίμα της εποχής στην οποία γυρίστηκαν.
Η πρώτη φορά που η φιγούρα του Στάλιν εμφανίστηκε ολοκληρωμένα στη μεγάλη οθόνη ήταν το 1937 στη σοβιετική παραγωγή του Μιχαήλ Ρομ Ο Λένιν τον Οκτώβρη. Πρόκειται για μια σημαντική ταινία που άλλαξε την εικόνα του Λένιν, από απρόσωπη ιστορική φιγούρα σε καθημερινό άνθρωπο. Μαζί επιφυλάσσει και ένα θετικό πορτραίτο του νεαρού Στάλιν ως πιστού συνεργάτη του Λένιν στην κρίσιμη στιγμή της Οκτωβριανής Επανάστασης. Στο ρόλο ο Σεμιόν Γκόλντσταμπ. Στη συνέχεια της προηγούμενης ταινίας Ο Λένιν το 1918 (1939) επαναλαμβάνονται τα ίδια μοτίβα, με τον Στάλιν να καταλαμβάνει περισσότερο φιλμικό χρόνο από πριν και τον Λένιν να τον προαλείφει ως διάδοχό του. Στο ρόλο ο Γεωργιανός ηθοποιός Μιχαήλ Γελοβάνι, που έμελλε να τον ενσαρκώσει σε 12 ταινίες. Οπωσδήποτε, οι δύο ταινίες απευθύνονται σε θεατές που διάκεινται ευμενώς απέναντι στους ήρωές τους, ωστόσο δε στερούνται αφηγηματικών αρετών από έναν καταξιωμένο σκηνοθέτη.

Η Απελευθέρωση

Η Απελευθέρωση

Ύστερα από αυτές τις δύο ταινίες, άνοιξε ο δρόμος για μια σειρά απεικονίσεων ιστορικών αλλά και φανταστικών γεγονότων με πρωταγωνιστή τον Στάλιν. Έτσι, ο σημαντικός Σεργκέι Γιούτκεβιτς γύρισε τον Άνθρωπο με το τουφέκι (1938) και τον Γιάκοβ Σβερντλόφ (1940), με τον Στάλιν σε δεύτερο ρόλο να λειτουργεί ως πρότυπο έμπνευσης για τους πρωταγωνιστές. Ανάλογο είναι και το πνεύμα των ταινιών πολλών άλλων σημαντικών σκηνοθετών εκείνης της περιόδου, όπως του Γκριγκόρι Κόζιντσεφ (Ο Μαξίμ στην εξουσία), του Λιέφ Κουλιεσόφ (Οι Σιβηριανοί), του Μιχαήλ Καλατόζοφ (Βαλέρι Τσκάλοφ), του Λεονίντ Λιουκόφ (Αλέξανδρος Παρχομένκο) κ.α. Μαζί με τις παραπάνω ταινίες μυθοπλασίας, γυρίζονται και ταινίες με πρωταγωνιστή τον Στάλιν σε αληθινά περιστατικά, όπως Η 1η Στρατιά Ιππικού (1941) του Γιεφίμ Τζιγκάν, με θέμα τη δράση του παραπάνω σώματος στο σοβιετοπολωνικό πόλεμο του 1920, και Η Άμυνα του Τσαρίτσιν (1942) του Σεργκέι Βασίλιεφ, με θέμα την πολιορκία του Τσαρίτσιν (μετέπειτα Στάλινγκραντ) το 1918 από τους “Λευκούς”. Οι δύο τελευταίες ταινίες φιλοδοξούσαν, μέσω της προβολής παλιότερων στρατιωτικών κατορθωμάτων του Στάλιν, να συσπειρώσουν τον σοβιετικό πληθυσμό γύρω από το πρόσωπό του ενόψει του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ανάλογη είναι και η συμβολική ματιά του Σεργκέι Αϊζενστάιν στο αριστουργηματικό έπος του Αλέξανδρος Νιέφσκι (1938).
Αν οι παραπάνω ταινίες ταινίες γίνονται ανεκτές λόγω της δεξιοτεχνίας των δημιουργών τους, ή έστω των αναμφισβήτητων ιστορικών γεγονότων που αναπαριστούν, δε μπορούμε να πούμε το ίδιο και για τη Μεγάλη Αυγή (1938) του Γεωργιανού Μιχαήλ Τσαουρέλι. Ορμώμενος από την επιτυχία των ταινιών του Ρομ, ο Τσαουρέλι καταπιάνεται με την Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά εξερευνώντας σε πρώτο πλάνο τη δράση του Στάλιν, παρά του Λένιν. Η ματιά του είναι εντελώς άκριτη απέναντι στον ήρωα, ο οποίος σκιαγραφείται με κάθε λογής θετικές μικρολεπτομέρειες. Παρόλα αυτά, η ταινία ήταν μεγάλη επιτυχία, κάνοντας ευρέως γνωστό τον πρωταγωνιστή της Μιχαήλ Γελοβάνι, στον οποίο αναφερθήκαμε πριν, ενώ ο Τσαουρέλι θα γινόταν ο κυριότερος κινηματογραφικός εκφραστής του φαινομένου που ονομάστηκε “σταλινική προσωπολατρία” μετά το θάνατο του Στάλιν.

Η πτώση του Βερολίνου

Η πτώση του Βερολίνου

Μεσολάβησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η θετική του έκβαση υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης αύξησε διεθνώς το κύρος της, όσο και του Στάλιν που ήταν επικεφαλής στην πολεμική αναμέτρηση. Ήταν προφανές ότι η φιγούρα του τελευταίου θα εμφανιζόταν πλέον σε περισσότερες ταινίες απ’ ότι παλιά. Πρώτος ο Τσαουρέλι γύρισε το 1946 την ταινία Ο όρκος, με θέμα την έμπνευση που άσκησε ο νεκρός Λένιν στον Στάλιν μέχρι το τέλος του πρόσφάτου πολέμου. Εδώ ο σκηνοθέτης κάνει την υπέρβαση και ξεπερνά τις απλοϊκότητες τις προηγούμενης ταινίας του. Ο όρκος αποδείχτηκε διεθνής επιτυχία, κερδίζοντας το Βραβείο FIPRΕSCI στο Φεστιβάλ Βενετίας. Δε μπορούμε να πούμε το ίδιο για την Πτώση του Βερολίνου (1949) όπου ο Τσαουρέλι επανέρχεται στη γνωστή λατρευτική του ματιά. Μόνο οι τεχνικές αξίες της ταινίας την κάνουν ανεκτή στο θεατή. Τα πράγματα δεν είναι καλύτερα με την επόμενη ταινία του Το Αξέχαστο Έτος 1919 (1951), με θέμα τις δραστηριότητες του νεαρού Στάλιν τη συγκεκριμένη χρονιά της Οκτωβριανής Επανάστασης. Η κάμερα ακολουθεί πλέον τον Γελοβάνι κατά πόδας, συνεπικουρούμενη από μουσικούς παιάνες του Σοστακόβιτς. Λέγεται ότι μέχρι και ο ίδιος ο Στάλιν ειρωνεύτηκε εκείνη την περίοδο τους Τσαουρέλι και Γελοβάνι για την εξιδανικευμένη εικόνα που παρουσίαζαν στο κοινό. Πολύ πιο ισορροπημένη, θετική ωστόσο, είναι η ματιά στις πολεμικές ταινίες Το Τρίτο Χτύπημα (1948) του Ιγκόρ Σαβτσένκο και Η μάχη του Στάλινγκραντ (1949) του Βλαντιμίρ Πετρόφ. Στο ρόλο ο Αλεξέι Ντίκι, που οπτικά βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην αληθινή εικόνα του Στάλιν, και συνάντησε και την αποδοχή του τελευταίου.
Ο θάνατος του Στάλιν το 1953 έμελλε να αναστατώσει τη Σοβιετική Ένωση και τον κόσμο γενικά. Η νέα ηγεσία υπό τον Νικίτα Χρουτσόφ προέβη σε σταδιακή “αποσταλινοποίηση” όλης της κοινωνικής ζωής, ανάμεσά της και του κινηματογράφου. Οι ταινίες με πρωταγωνιστή τον Στάλιν αποσύρθηκαν, ενώ όσες άλλες περιείχαν έστω και λίγες σκηνές με εκείνον περικόπηκαν. Πρώτο “θύμα” η ιστορική ταινία του Μιχαήλ Καλατόζοφ Θύελλες, Άνεμοι (1953) που κατέβηκε και επανακυκλοφόρησε με περικοπές το 1956. Το 20ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης το 1956 κατηγόρησε ανοιχτά τον Στάλιν για “προσωπολατρία” και διέκρινε δύο πλευρές στη δράση του, μία θετική και μία αρνητική. Αυτή η διάκριση θα συνόδευε πλέον την ιστορική αποτίμηση του Στάλιν από τότε κι έπειτα. (Σατανική σύμπτωση: την ίδια χρονιά πέθανε ο ηθοποιός Μιχαήλ Γελοβάνι, που είχε ταυτιστεί μαζί του, και μάλιστα στην επέτειο των γενεθλίων του Στάλιν στις 21 Δεκεμβρίου!).

Στάλιν

Στάλιν

Πρώτος ο βετεράνος Σεργκέι Βασίλιεφ, που τον είχε υμνήσει παλιότερα, θα αναλάμβανε να φτιάξει μια νέα, αντικειμενικότερη υποτίθεται, κινηματογραφική εικόνα του Στάλιν στις νέες συνθήκες. Στην ιστορική του ταινία Μέρες Επανάστασης (1958), αφιερωμένη στα 40 χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο νεαρός Στάλιν εμφανίζεται ως πιστός ακόλουθος του Λένιν, σε καμία περίπτωση όμως ως πιθανός διάδοχός του. Στο ρόλο ο Γεωργιανός Αντρό Κομπαλάτζε, εμπνευσμένη επιλογή για τον ρόλο, που θα επαναλάμβανε αρκετές φορές από τότε. Ο Κομπαλάτζε δεν έχει ούτε ένα πλάνο μόνος του, ή έστω με τον Λένιν, αλλά εμφανίζεται πάντοτε ως μέρος μιας συλλογικής ηγεσίας. Αντίθετα, προβάλλει ως ίσος ή ακόμα και ανώτερος του Στάλιν ο Γιάκοβ Σβερντλόφ, γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος πριν από εκείνον μέχρι το θάνατό του το 1919. Πρόκειται για μια ιστορική ανακρίβεια, μια και η θέση του γραμματέα είχε τότε αυστηρά οργανωτικά καθήκοντα και όχι την πολιτική σπουδαιότητα που θα αποκτούσε αργότερα. Ουσιαστικά ο παλιός σταλινικός Βασίλιεφ βιάζεται, μια και φοβάται ότι η “αποσταλινοποίηση” θα έχει ανεξέλεγκτες συνέπειες, να αναπαραστήσει τον Στάλιν σε μια ιστορική περίοδο όπου η θετική του συνεισφορά δεν αμφισβητούνταν ούτε από την τότε κομματική ηγεσία. Ταυτόχρονα, λύνει το ζήτημα του πιθανού διαδόχου του Λένιν με τη φιγούρα του Σβερντλόφ, ενώ για μια άλλη φορά στοχοποιεί ως εχθρούς του Λένιν τους Τρότσκι και Ζηνόβιεφ, που ήρθαν αργότερα σε πλήρη ρήξη με την πολιτική του Κομμουνιστικού Κόμματος και τον Στάλιν προσωπικά. Όπως και να ‘χει, πρόκειται για την πλέον λεπτομερειακη ιστορική απεικόνιση των ημερών της Οκτωβριανής Επανάστασης, και ίσως την καλύτερη από αφηγηματικής άποψης. Στα επόμενα χρόνια ο Στάλιν κυριολεκτικά εξαφανίζεται κινηματογραφικά.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, η σοβιετική ηγεσία θορυβήθηκε από την κινηματογραφική μυθοπλασία των δυτικών ταινιών που αφορούσαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αγνοούσαν τη συμβολή της Σοβιετικής Ένωσης. Έπρεπε, επομένως, να γυριστεί ένα έπος ανάλογο της Μεγαλύτερης Μέρας του Πολέμου (1962). Την “αποστολή” ανέλαβε ο αποτελεσματικός ντοκιμαντερίστας Γιούρι Οζέροφ με την Απελευθέρωση (1970), μια διεθνή συμπαραγωγή τεραστίων διαστάσεων με θέμα τον πόλεμο στο Ανατολικό Μέτωπο. Η ταινία διαθέτει μια πολύ ενδιαφέρουσα σκηνοθετική προσέγγιση, που εναλλάσσει το ντοκιμαντερίστικο ύφος με αυτό της δυναμικής περιπέτειας. Ο Στάλιν εμφανίζεται και πάλι ως επικεφαλής της πολεμικής προσπάθειας, αλλά χωρίς καμία διάθεση αγιοποίησης. Σκιαγραφούνται μέχρι και τα προσωπικά του ελαττώματα, σύμφωνα με τις βιογραφίες των ανθρώπων που τον έζησαν από κοντά, που ωστόσο δεν αποκτούν αποφασιστική σημασία. Στο ρόλο ο Γεωργιανός καρατερίστας Μπουχουτί Ζακαριάτζε, γνωστός από τη Φυλλοροή (1966) του Οτάρ Οσελιάνι, δίνει μια σπουδαία ερμηνεία, με πάθος αλλά και αμφισημία. Η Απελευθέρωση αποδείχθηκε τεράστια επιτυχία, παγιώνοντας τη θετική εικόνα του Στάλιν στο θυμικό των θεατών, ενώ ήταν μία από τις δύο προτάσεις της Σοβιετικής Ένωσης για Όσκαρ Ξένης Ταινίας, μαζί με το Πόλεμος και Ειρήνη του Σεργκέι Μπονταρτσούκ. Δυστυχώς, οι επόμενες απόπειρες του Οζέροφ στο πολεμικό έπος δε θα ήταν τόσο αποτελεσματικές, όπως με τις υπερπαραγωγές Στρατιώτες της Ελευθερίας (1977) και τη Μάχη της Μόσχας (1985), δυο ακαδημαϊκές προσεγγίσεις, και μάλιστα σε μια εποχή όπου πρόβαλλαν τα υπαρξιακά αριστουργήματα Η Άνοδος (1977) της Λαρίσα Σεπίτκο και Έλα να δεις (1984) του Ελέμ Κλίμοφ.
Πολύ πιο ενδιαφέρουσα, ακριβώς λόγω των αλλόκοτων συνθηκών παραγωγής, είναι η τελευταία ταινία του Οζέροφ Στάλινγκραντ (1990). Γυρίστηκε λίγο πριν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν ο ιστορικός ρόλος του Στάλιν αποτιμούνταν εντελώς αρνητικά. Ωστόσο, ο Οζέροφ προχωρεί στην ιστορική αποκατάσταση του με πάρα πολλούς συναισθηματισμούς (στο ρόλο ο Αρτσίλ Γκομιασβίλι), ενώ οι σκηνοθετικές του αρετές απέχουν πάρα πολύ από την αριστουργηματική του Απελευθέρωση. Οι δυσκολίες χρηματοδότησης λόγω της κακής κατάστασης της σοβιετικής οικονομίας τον ώθησαν να συνεργαστεί με Αμερικάνους παραγωγούς ταινιών blaxploitation και με τον μεγάλο μαύρο μουσικό Κουίνσι Τζόουνς, ενώ αναγκάστηκε να επιφυλάξει βασικό ρόλο και για τον γνωστό ηθοποιό Πάουερς Μπουθ. Η ταινία είναι εντελώς εκτός της εποχής στην οποία γυρίστηκε, ενώ λόγω παρασκηνίου και μόνο αρκεί για να χαρακτηριστεί “καλτ”.
Στα χρόνια που ακολούθησαν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, κυριάρχησε η καρικατουρίστικη έως και γκροτέσκο φιγούρα του Στάλιν, όπως στις ταινίες Ο στενός κύκλος (1991) του Αντρέι Κοντσαλόφσκι και Ταύρος (2001) του Αλεξάντερ Σοκούροφ. Σε αυτό το στυλ ξεχωρίζει η πολύ κακοφτιαγμένη τηλεταινία του Ιβάν Πέισερ Στάλιν (1992) με τον Ρόμπερτ Ντιβάλ στον ομώνυμο ρόλο, που σίγουρα δεν ενδιαφέρεται για την ιστορική πιστότητα, αλλά ούτε και για καλλιτεχνικά επιτεύγματα. Δε μπορούμε να πούμε να πούμε το ίδιο και για την σαρκαστική κωμωδία του Πίτερ Ντάνκαν Τα παιδιά της επανάστασης (1996) που αναφέρεται στο ενδεχόμενο γέννησης ενός νόθου παιδιού του Στάλιν, κάτι που προκαλεί πανικό από μόνο του. Μια εύθυμη ματιά πάνω στο φόβο που προκαλεί ο Στάλιν μέχρι σήμερα, ακόμα και νεκρός. Στο ρόλο ο πολύ καλός Φίλιπ Μάρεί Έιμπραχαμ, που υπηρετεί την ειρωνική ματιά της ταινίας ακριβώς επειδή είναι αταίριαστος.
Πρόσφατα είχε κυκλοφορήσει η φήμη ότι ο Στίβεν Σόντερμπεργκ θα γύριζε μια υπερπαραγωγή με θέμα τη δράση του Στάλιν την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με εξαίρεση την Απελευθέρωση του Οζέροφ, πολύ λίγες ταινίες ασχολούνται ψύχραιμα χωρίς θετική ή αρνητική προκατάληψη απέναντι στον Στάλιν. Θα ήταν ενδιαφέρον ο ευσυνείδητος επαγγελματίας Σόντερμπεργκ να κατέθετε τη δική του ματιά χωρίς συναισθηματισμούς για εκείνη την ιστορική περιόδο.

(1) Ο τίτλος προέρχεται από την ομώνυμη σπαρταριστή κωμωδία του Κουβανού Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα, παραγωγής 1966. Η ταινία αναφέρεται στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας Κουβανός πολίτης όταν μπλέκει με την κουβανική γραφειοκρατία, παρά τις κυβερνητικές εξαγγελίες για δραστικό περιορισμό της. Μετά το θάνατο του Στάλιν η κατηγορία του “γραφειοκρατισμού” ήταν μία από τις πολλές που είχαν εξαπολυθεί εναντίον του, όχι μόνο από τους εχθρούς αλλά και τους διαδόχους του. Ωστόσο, οι τελευταίοι δεν τα κατάφεραν πολύ καλύτερα από εκείνον, τουλάχιστον ως προς τον παραπάνω χαρακτηρισμό που του απέδωσαν. Πιστεύουμε πως ο ειρωνικός τίτλος της ταινίας του Αλέα ταιριάζει στην αμφιλεγόμενη προσωπικότητα του Στάλιν και στην κινηματογραφική της αναπαράσταση ώστε να αποτελέσει τον τίτλο του κείμενου.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s