Η “ΥΠΟΘΕΣΗ ΜΑΤΕΪ” ΚΑΙ Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ


Σχόλιο του Κώστα Τσιναρίδη, οικονομολόγου και μέλους της Κινηματογραφικής Λέσχης των εργαζομένων της ΕΡΤ-3.

Είδα επιτέλους χτες για πρώτη φορά την Υπόθεση Ματέι. Πολλά ειπώθηκαν για την ίδια την ταινία και τις αρετές της και το αφηγηματικό στυλ που ξενίζει. Και φυσικά για τον πρωταγωνιστή, που τη σήκωσε στις πλάτες του σχεδόν μόνος του. Αυτά προς τέρψη της σινεφίλ πλευράς μας. Σαν πτυχιούχος οικονομολόγος, όμως, δε μπόρεσα να αποφύγω τον προβληματισμό σχετικά με το φλέγον ζήτημα της κρατικής παρέμβασης στην οικονομία. Και, σε δεύτερο επίπεδο, να κρίνω τα απώτερα πολιτικά κίνητρα του κομμουνιστή Ματέι, που στην ταινία υπερασπίζεται με πάθος την κρατική υπόσταση της ΕΝΙ απέναντι στις μεγάλες ιδιωτικές πολυεθνικές εταιρείες. Κατά τον (κινηματογραφικό πάντα) Ματέι και, φυσικά, τον επίσης κομμουνιστή Φραντσέσκο Ρόζι, το παραπάνω χαρακτηριστικό της ΕΝΙ εγγυάται την διαφύλαξη του κοινωνικού της ρόλου. Ας προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τη σχέση κράτους και οικονομίας αφενός μέσα από το σκεπτικό του μαρξισμού, της επίσημης ιδεολογίας των κομμουνιστών, και αφετέρου της κατανόησης του από τον (κινηματογραφικό) Ματέι και τον Ρόζι.

Φρανκλίνος Ρούζβελτ

Φρανκλίνος Ρούζβελτ

Οι Μαρξ και Ένγκελς καταπιάστηκαν για πρώτη φορά με το ζήτημα του κράτους το 1875 στην “Κριτική του Προγράμματος της Γκότα”. Το συμπέρασμα που βγάζουν είναι ότι το κράτος αποτελεί έναν μηχανισμό που ασκεί την κυριαρχία του σε όλη την κοινωνία, όχι όμως για το “γενικό καλό”, αλλά προς όφελος της οικονομικά ισχυρότερης κοινωνικής τάξης. Στην προκειμένη περίπτωση, των καπιταλιστών, δηλ. των κατόχων των μέσων παραγωγής, που τα χρησιμοποιούν για το προσωπικό τους κέρδος. Στη φεουδαρχία, των φεουδαρχών, στη δουλοκτησία, των δουλοκτητών κοκ. Επομένως, το κράτος δεν είναι κάτι το ουδέτερο, αλλά παρεμβαίνει ενεργά στην πολιτική και κοινωνική ζωή με σκοπό να αναπαράγει την παραπάνω οικονομική συνθήκη. Εξυπακούεται έτσι ότι η εκλογική διαδικασία, ακόμα και αν συμπεριλάβει το σύνολο της κοινωνίας, δε μπορεί να αλλάξει την κοινωνική φύση του κράτους. Απλώς θα τη διαχειριστεί καλύτερα προς όφελος της κυρίαρχης τάξης, ανεξάρτητα από τις όποιες καλές προθέσεις των κυβερνώντων. Να σημειωθεί ότι το παραπάνω έργο των Μαρξ και Ένγκελς έμεινε αδημοσίευτο επί 13 χρόνια από το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, που είχε ρίχτει με πάθος στην εκλογική πάλη και δεν επιθυμούσε επαναστατικές περιπέτειες.

Βάλτερ Αουντίζιο

Βάλτερ Αουντίζιο

40 χρόνια αργότερα, ο Λένιν στο “Κράτος και Επανάσταση” στέκεται αναλυτικά στα συμπεράσματα των Μαρξ και Ένγκελς και ορίζει το εκάστοτε κράτος “ως μηχανισμό κυριαρχίας της μίας τάξης πάνω στην άλλη”. Μάλιστα, σημειώνει ότι ο οικονομικός ρόλος του κράτους έχει αυξηθεί σημαντικά στις συνθήκες του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Τα μεγάλα ιδιωτικά καπιταλιστικά μονοπώλια έχουν γιγαντωθεί σε τέτοιο βαθμό που δε μπορούν να διοικηθούν αποτελεσματικά από μόνα τους. Γι’ αυτό επιζητούν την ενεργή εμπλοκή ενός διοικητικού μηχανισμού με ευρείες δυνατότητες δράσης, δηλ. του κράτους. Αυτό δεν ανατρέπει την οικονομική λειτουργία των καπιταλιστικών μονοπωλίων, δηλ. της κερδοσκοπίας, ακριβώς επειδή το κράτος είναι από πριν ταγμένο στην υπηρεσία των ιδιοκτητών τους. Απλώς, τη διαχειρίζεται για λογαριασμό τους. Ο καπιταλισμός έγινε, δηλ., “κρατικομονοπωλιακός”. Προσθέτοντας και τη μαζική εξαγορά εργαζομένων μέσω των ρουσφετιών, συμπεραίνει ότι η κρατική παρέμβαση στην καπιταλιστική οικονομία δεν αποτελεί από μόνη της στοιχείο πολιτικής και κοινωνικής προόδου. Κατά τον ίδιο, μόνη λύση είναι η διάλυση του καπιταλιστικού κρατικού μηχανισμού μέσω της επαναστατικής σύγκρουσης. Στη θέση του θα οικοδομηθεί ένας νέος κρατικός μηχανισμος που θα αποτελείται αποκλειστικά από ανθρώπους των εργαζομένων και θα συντονίζει, εκτός των άλλων, την λειτουργία των μέσων παραγωγής για τους νέους ιδιοκτήτες, δηλ. τους εργαζόμενους που παραμέρισαν τους καπιταλιστές.

Μονομαχία στο Ελ Πάσο

Μονομαχία στο Ελ Πάσο

Οι παραπάνω αναλύσεις και η κατανόησή τους (ή μη) από τους κομμουνιστές αποδείχθηκαν κομβικές, όχι μόνο για εκείνους, αλλά και για τον ίδιο τον καπιταλισμό, τον οποίο στοχοποιούσαν ως εχθρό τους. Σταδιακά, η κρατική παρέμβαση στην καπιταλιστική οικονομία εξιδανικεύτηκε επειδή δεν κατανοήθηκε σε βάθος η ταξική φύση του καπιταλιστικού κράτους.
Μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη του ρεύματος του “κρατισμού” έπαιξε το Νew Deal του Αμερικάνου Προέδρου Ρούζβελτ. Ο Ρούζβελτ κατόρθωσε, ύστερα από την πανηγυρική εκλογή του, να αναθερμάνει την καταρρέουσα καπιταλιστική οικονομία των ΗΠΑ μέσω εκτεταμένων κρατικών παρεμβάσεων και κρατικοποιήσεων στην οικονομία. Από τότε παγιώθηκε η πεποίθηση ότι αρκεί η εκλογική νίκη μεταρρυθμιστών πολιτικών που θα προωθήσουν το “γενικό καλό” εφαρμόζοντας εκτεταμένες παρεμβάσεις και κρατικοποιήσεις στην καπιταλιστική οικονομία. Αυτές οι πεποιθήσεις πέρασαν και στην οικονομική σκέψη μέσω των εννοιών του “νεομερκαντιλισμού”, της “μεικτής οικονομίας”, του “κευνσιανισμού”, του “κρατικού πατερναλισμού” κλπ., παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι δεν αποτελούσαν κάτι το καινούργιο στην οικονομία, αλλά ουσιαστικά ήταν απλώς κρατικομονοπωλιακές ρυθμίσεις στη δεδομένη φάση ανάπτυξης του καπιταλισμού. Να σημειωθεί ότι το νεαρό ΚΚ των ΗΠΑ στήριξε την πολιτική του Ρούζβελτ, παρά την οξύτατη κριτική που της άσκησε η Σοβιετική Ένωση, που ακολουθούσε τότε το δικό της ξεχωριστό δρόμο οικονομικής ανάπτυξης.
Στη συνέχεια, ήρθε ο ‘Β Παγκόσμιος Πόλεμος που ρήμαξε κυριολεκτικά τα πάντα, καταστρέφοντας όλη την οικονομική πρόοδο που είχε σημειωθεί προπολεμικά. Ο οικονομικός ρόλος του καπιταλιστικού κράτους πρόβαλλε πολύ πιο αναγκαίος, πόσο μάλλον όταν η Σοβιετική Ένωση και οι άλλες κομμουνιστικές χώρες κατόρθωναν μέσω της κρατικά σχεδιασμένης οικονομίας να αναστηλώσουν τις ρημαγμένες τους οικονομίες σε πολύ λιγότερο χρόνο απ’ ότι υπολόγιζαν αρχικά. Ήταν φανερό ότι η κρατική παρέμβαση στην καπιταλιστική οικονομία θα ήταν πλέον πολύ μεγαλύτερη απ’ ότι προπολεμικά.
Τα διάφορα κομμουνιστικά κόμματα της Δυτικής Ευρώπης, έχοντας δεχτεί μια αλληλεπίδραση με τα άλλα κόμματα κατά τη διάρκεια του κοινού αντιφασιστικού αγώνα, δέχτηκαν να συμμετάσχουν στην προσπάθεια οικονομικής ανασυγκρότησης, μια και έδειχναν αδυναμία στην κατανόηση της κοινωνικής φύσης του κράτους. Οι προπολεμικές πεποιθήσεις του New Deal πρόβαλαν πιο καθαρά, κυρίως στην Ιταλία, όπου το Κομμουνιστικό Κόμμα ήλπιζε να κερδίσει την εκλογική πλειοψηφία και να χρησιμοποιήσει τον κρατικό μηχανισμό για το “γενικό καλό”. Ήταν ουσιαστικά μια πολιτική αντίθετη με τους κλασικούς του μαρξισμού και τις εμπειρίες της Ρωσικής Επανάστασης. Μέσα σε αυτό το κλίμα ανδρώθηκαν ισχυρές οικονομικές προσωπικότητες, όπως ο Ματέι της ομώνυμης ταινίας, ή ο μηχανικός Βάλτερ Αουντίζιο (Βαλέριο), στέλεχος του Ιταλικού ΚΚ και εκτελεστής του Μουσολίνι. Κατ’ αυτούς, η μεγάλη εκλογική απήχηση του ΚΚ και η παρουσία στελεχών του στη διοίκηση των μεγάλων κρατικών εταιρειών αρκούσε για να φέρει το επόμενο βήμα, δηλ. την ανατροπή του καπιταλισμού. Δε θα αργούσε και η συμμετοχή τους στην κυβέρνηση το 1978 με την πολιτική του “ιστορικού συμβιβασμού”.
Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι το ΚΚ Ιταλίας ενσωματώθηκε άθελά του στους οικονομικούς σχεδιασμούς του ιταλικού καπιταλισμού και στήριξε τη γιγάντωση πολλών κρατικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων, όπως της ΕΝΙ. Εξιδανίκευσε την κρατική παρέμβαση στην οικονομία, αγνοώντας την αιώνια φύση του καπιταλιστικού κράτους. Από την πλευρά της εξυπηρέτησης του “γενικού καλού”, φαίνεται ότι αυτή η πολιτική δεν βοήθησε. Ο ιταλικός καπιταλισμός δεν άλλαξε και το ΚΚ Ιταλίας τελικά αυτοδιαλύθηκε στη δεκαετία του ’90. Όσο για την πολιτική της κρατικής παρέμβασης στην καπιταλιστική οικονομία, συνεχίζεται αμείωτη διεθνώς, μαζί και στη χώρα μας, όπου το σύνολο των κρατικών επιδοτήσεων στις τράπεζες ανέρχεται σε 250 δις ευρώ σε διάστημα μιας πενταετίας.
Στην Ελλάδα είχαμε και άλλες ανάλογες εμπειρίες, π.χ. με την ίδρυση της κρατικής ΔΕΗ, η οποία προμήθευσε φτηνό ρεύμα στις μεγάλες βιομηχανίες, αλλά “έγδαρε” όλους τους υπόλοιπους καταναλωτές. Τη δεκαετία του ’70, η κυβέρνηση Καραμανλή προέβη σε εκτεταμένες κρατικοποιήσεις και άμεσες κρατικές επενδύσεις στην οικονομία, κάνοντας μέχρι και τον Σύνδεσμο Ελλήνων Βιομηχάνων (ΣΕΒ) να την κατηγορήσει για “σοσιαλμανία”. Τη δεκαετία του ’80 το όργιο σκανδάλων στον κρατικό Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (ΟΑΕ) ξεπέρασε κάθε όριο, μαζί με την εκτεταμένη ρουσφετολογία των διορισμών στις δημόσιες υπηρεσίες, που εξουδετέρωσε κάθε αντανακλαστικό αντίστασης στην εκάστοτε κυβερνητική πολιτική. Τελευταία εξέλιξη στην ιστορία της κρατικής παρέμβασης στην καπιταλιστική οικονομία ήταν η εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, που διεκύρηττε ότι θα “έσκιζε τα μνημόνια” στηριζόμενος στη λαϊκή πλειοψηφία, αλλά τελικά… έσκισε εμάς!
Από την παρακολούθηση της Υπόθεσης Ματέι για πρώτη φορά, μου έγινε προφανές ότι φορέας των απόψεων της εποχής του περί κρατικής παρέμβασης στην οικονομία ήταν και ο ίδιος ο Ρόζι. Η σεναριακή εξιδανίκευση του (κινηματογραφικού) Ματέι και η εμμονή του στον κρατικό χαρακτήρα της ΕΝΙ το αποδεικνύουν καθαρά. Στον αντίποδα, ο μεγάλος Βολοντέ υποδύεται το ρόλο του όχι μονοδιάστατα, αλλά δισυπόστατα, με μια αμφισημία που θυμίζει τον Πολίτη Κέιν. Από τις λίγες φορές που ο ηθοποιός συνέλαβε σωστά το διφορούμενο χαρακτήρα του ήρωα, σε αντίθεση με τον σκηνοθέτη, ο οποίος αφέθηκε να πελαγοδρομήσει στον συναισθηματισμό. Μια μεγάλη προσωπική μου ικανοποίηση, μια που γνώρισα από μικρός τον Βολοντέ μέσα από τα σπαγκέτι γουέστερν. Με κάθε ταινία του που βλέπω για πρώτη φορά, ανακαλύπτω διαρκώς ότι εκτός από μεγάλος πιστολέρο είναι και μεγάλος ηθοποιός!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s