OUT OF THE PAST


Μια ασύλληπτη κωμωδία

κορόιδοΈνα σχόλιο για την ταινία του Θανάση Βέγγου “Ένα ασύλληπτο κορόιδο”

Του Βασίλη Τσιναρίδη

Ομολογώ πώς σαν παιδί η συγκεκριμένη ταινία μού άρεσε ιδιαίτερα. Η παρομοίωση του επωνύμου του Βέγγου (Χατζηπαπαγεωργακόπουλοκωνσταντινογιαννόπουλος) με σιδηρόδρομο, ο διάλογος Βέγγου-Μιλιάδη στο κουρείο, η μονομαχία Βέγγου-Παπαγιαννόπουλου (με την ατάκα «μ’ έφαγες μπαμπέσικα»), το εύρημα του φαντάσματος, όλα μου ήταν ιδιαίτερα ευχάριστα. Ωστόσο, μετά από χρόνια συνειδητοποίησα πως, στο φόντο των πολλών ξεκαρδιστικών της ευρημάτων, η ίδια ταινία χωρά πολλές αναγνώσεις και σε κοινωνικό επίπεδο. Συνειδητοποιεί κανείς πόσο μεγάλος δημιουργός είναι ο Βέγγος, στην προκειμένη περίπτωση σκηνοθετώντας το σενάριο του Γιώργου Λαζαρίδη (μάλλον όμως με παρέμβαση του ίδιου του Βέγγου), μα και ως σκηνοθέτης ξεχωριστά.
Ο μεγάλος Βέγγος καταμεσής της Χούντας τα βάζει με το το κτηματομεσιτικό κεφάλαιο, με το «θαύμα» της αντιπαροχής. Και όχι μόνο. Καυτηριάζει το αμαρτωλό παρελθόν των λογής-λογής «αυτοδημιούργητων» που βρήκαν διέξοδο για τα συσσωρευμένα από την κατοχική μαύρη αγορά κεφάλαιά τους σε ευυπόληπτες οικονομικές δραστηριότητες μετά την απελευθέρωση (εννοείται χωρίς να τιμωρηθούν ποτέ). Και μέσω αυτού, κάνει σχόλιο για το μεταναστευτικό ρεύμα της εποχής στη Γερμανία, αλλά και με τη λογική του τουρισμού ως ατμομηχανής της ελληνικής οικονομίας και της αναξιοπρεπειας που τη συνοδεύει στη μεταπολεμική Ελλάδα.
Μπορούμε να διακρίνουμε ένα ιδιότυπο δίπολο μεταξύ Θανάση (Βέγγος)-Χαρούπογλου (Διονύσης Παπαγιαννόπουλος).
Ο Θανάσης είναι ρομαντικός, καλόβουλος, δίνει βάρος στο φιλότιμο. Επεμβαίνει για να λύσει τα προβλήματα των άλλων. Το επάγγελμα του το βλέπει ως συνέχεια μιας οικογενειακής παράδοσης (τα διακοπτόμενα πλάνα την ώρα του ξυρίσματος αποτυπώνουν την ένταση και την αφοσίωση με την οποία αντιμετωπίζει το επάγγελμά του, εντελώς κωμική και ταυτόχρονα old fashioned). Το μέγεθος του ρομαντισμού του φαίνεται από το γεγονός ότι, μόλις θίγεται από τον Παπαγιαννόπουλο, να μην έχει κανένα ενδοιασμό, μιμούμενος τους προγόνους του, να τον καλέσει σε μονομαχία!
Ο Χαρούπογλου από την άλλη είναι η άλλη άκρη του φάσματος. Κλασικός αετονύχης, παλιός μαυραγορίτης, υποτιμά την καλή καρδιά του Θανάση, την εκλαμβάνει ως αδυναμία και προσπαθεί να του αρπάξει το σπίτι. Μαζί με αυτόν, στην ίδια γωνία του διπόλου εντάσσεται η κόρη του, η όμορφη, άκαρδη όμως Λίζα (Νόρα Κατσέλη). Εκμεταλλεύεται τον έρωτα του άκακου Θανάση για να «σπάει πλάκα».
Στην ερωτική πλευρά του διπόλου ο Βέγγος βάζει κοινωνικό πρόσημο. Στην ιστορία μπαίνει η υπηρέτρια του Χαρούπογλου, η Ελπίδα (Δώρα Φυτιζά), κρυφά ερωτευμένη με το Θανάση. Με τη Λίζα υπάρχει πάνω απ’ όλα κοινωνικό χάσμα. Με την Ελπίδα όχι. Ο Βέγγος το αντιμετωπίζει πολύ πιο ρεαλιστικά από άλλες ταινίες της εποχής, όπως «Η κόρη μου η σοσιαλίστρια».
Στη μέση αυτού του διπόλου βρίσκεται ο Σωτήρης (Γιώργος Βελέντζας). Είναι λαϊκός άνθρωπος, με μπέσα, σε αντίθεση όμως με το Θανάση, προσγειωμένος με την πραγματικότητα και ακριβοδίκαιος (δε ξεχνά το μαυραγορίτικο παρελθόν του Χαρούπογλου σε αντίθεση με το Θανάση). Τον πνίγει το δίκιο του στην είδηση της απελευθέρωσης των ναζί εγκληματιών πολέμου. Ταυτόχρονα, όμως δεν έχει το ίδιο οξυμένα αντακλαστικά εμπλοκής στο πρόβλημα του καθενός στη γειτονιά, όπως ο Θανάσης.
Βασικό ρόλο στην πλοκή παίζει ο κρυμμένος θησαυρός στην αυλή του Βέγγου. Ο αετονύχης Χαρούπογλου με τους παλιούς ναζί φίλους του από την κατοχή προσπαθούν να βάλουν στο χέρι το θησαυρό που έκρυψαν στην αυλή του Θανάση πριν την απελευθέρωση. Εδώ να σημειώσουμε πόσο σπαρταριστός είναι στο ρόλο του επικεφαλής των ναζί ο Τάκης Μηλιάδης ως φον Τζίφρεν, συμπληρωμένος από έναν ιδανικό «γορίλλα» (ένας τέλειος Ζανίννο στο ρόλο).
Οι αποφυλακισμένοι ναζί τι ρόλο παίζουν; Μιλάμε για την υπαρκτή ρεβάνς της Δυτικής Γερμανίας μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ανοικοδομημένη με αμερικανικά κεφάλαια (ως φράγμα στον κομμουνισμό), ατμομηχανή της Ευρωπαϊκής ενοποίησης και του ΝΑΤΟ, έρχεται για τη ρεβάνς («θα ξανάρθουμε» λέει στην αρχή της ταινίας ο φον Τζίφρεν). Τοποθετώνας κεφάλαια, μα και ως τουρίστες (στην ερώτηση «ποια η διαφορά στρατού κατοχής-τουριστά;» ο φον Τζιφρεν αδυνατεί να απαντήσει). Στο πρώτο οι παλιές διασυνδέσεις είναι χρήσιμες και τέτοιες θα μπορούσαν να είναι οι απανταχού Χαρούπογλου. Τρίτη μορφή ρεβάνς η αιμορραγία της μετανάστευσης. Ό,τι δεν κατάφερε να κάνει η ναζιστική πολεμική μηχανή το 1943 με την ματαιωμένη από την παλλαϊκή κινητοποίηση επιστράτευση, το κατάφερε η μεταπολεμική καπιταλιστική ανάπτυξη και οι διακρατικές συμφωνίες για τη μετανάστευση. Στο ζήτημα του τουρισμού, ο διάλογος Βέγγου-Μηλιάδη στο κουρείο είναι χαρακτηριστικός. Η απαγγελία στίχων του Ομήρου από τον αρχαιολάτρη φον Τζίφρεν φέρνει συνηρμικά στο Θανάση ένα τραγούδι του συρμού («..ως μάλα πόλλα..» -«Α, η Αμαπόλα.“Αμαπόλα, γλυκιά μου Μεξικάνα”») για να καταλήξει ο Θανάσης ότι «τα δικά σου τα ελλήνικος, είναι σαν τα δικά μου τα γκερμάνικος». Άλλη η εικόνα που πλασάρουν έξω οι μηχανισμοί του τουρισμού, άλλη η καθημερινή πραματικότητα του φτωχού κοσμάκη της Ελλάδας. Και τελικά, όχι τόσο ασυμβίβαστη η ιδιότητα του αρχαιολάτρη και του ελληνολάτρη με αυτή του αξιωματικού του στρατού κατοχής στην ίδια χώρα!
Τελικά, όμως, η βασανισμένη κατά τη ναζιστική κατοχή γειτονιά παίρνει τη δική της ρεβάνς. Αυτό γίνεται με ένα τελευταίο χουνέρι στους πρώην κατακτητές και τους παλιούς τους συνεργάτες. Ο θησαυρός γίνεται παιχνίδι στα χέρια της γειτονιάς που τον υπερασπίζεται με ένα παιχνίδι ανάμεσα σε μπάσκετ και «κορόιδο». Οι όροι αντιστρέφονται. Ο Θανάσης μπορεί να είναι ο γνώστος καλόκαρδος που εκλαμβάνεται ως κορόιδο, ωστόσο η συλλογική αντίδραση της γειτονιάς (και φυσικά της Ελπίδας που τον ενημερώνει ότι ο Χαρούπογλου δεν πέθανε, αλλά κάνει το φάντασμα για να του κλέψει το θησαυρό) μετατρέπει τους αετονύχηδες σε περίγελο. Όλα εδώ πληρώνονται!
Στο τέλος κάθε κατεργάρης πάει στον πάγκο του. Ο Χαρούπογλου και οι ναζί μένουν με άδεια χέρια. Ο δίκαιος Βέγγος παίρνει το θησαυρό (βρέθηκε στην αυλή του) και επανορθώνει την αδικία της κατοχής με το να προικίζει τα φτωχόπαιδα της γειτονιάς για να παντρευτούν τις αγαπημένες τους (άλλωστε ο κρυμμένος θησαυρός είναι ο κλεμμένος τους πλούτος). Να λοιπόν που η καλή καρδιά του Βέγγου βρίσκει λόγο ύπαρξης. Άρα, ένας καλός άνθρωπος δεν είναι ποτέ άχρηστος.
Και φυσικά, αυτός ο κοινωνικά χρωματισμένος έρωτας βρίσκει τη δικαίωσή του. Ο Θανάσης παντρεύεται την Ελπιδα, ενώ η Λίζα μένει στο ράφι. Όπως φαίνεται, ο κύκλος και η τάξη της δεν διαθέτουν παιδιά για σπίτι.
Χαρακτηριστικό είναι ότι η αναμνηση της κατοχής είναι πάντα παρούσα. Καταρχήν, με τα απομεινάρια από το κατοχικό γιουρούσι του Βέγγου στους κατακτητές, το κράνος, η στολή, αλλά και η φωτογραφία του Χίτλερ, που δεσπόζει στο κουρείο του με την ένδειξη «δείγμα μύστακος κακού γούστου» (δίπλα σε μια φωτογραφία του Σταμάτη Κόκκοτα με την ένδειξη «απαράδεκτο» στις φαβορίτες του – κλαίω!). Η άρνηση του Σωτήρη να ξεχάσει το μαυραγορίτικο παρελθόν του Χαρούπογλου. Η σκοπευτική δεινότητα του Βέγγου που χρονολογείται από την κατοχή. Ο ίδιος ο παλιος μαυραγορίτης που αλωνίζει ανενόχλητος και αρπάζει οικόπεδα, όπως έκαναν πολλοί άλλοι Χαρούπογλου και δεν τους εμπόδισε καθόλου η επταετής δικτατορία από το να συνεχίσουν. Στο βάθος ίσως διακρίνεται το σχήμα «κατοχή-φασισμός-21η Απριλίου», χωρίς όμως να τονίζεται και να γίνεται κεντρικό θέμα της ταινίας. Απλώς, ο αντιδικτατορικών φρονημάτων και πρώην κρατούμενος στον «σύγχρονο Παρθενώνα» (τη γνωστή σε όλους Μακρόνησο) Βέγγος υπενθυμίζει κάποια πράγματα, έτσι για να μην ξεχνιόμαστε… Το μοτίβο αυτό σε πλήρη ανάπτυξη και σαν κεντρική ιδέα θα το δούμε στο «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» του Ντίνου Κατσουρίδη, με το Βέγγο πάλι στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s