Γερμανικός Εξπρεσιονισμός : Η μήτρα του Νουάρ


του Γιάννη Κιριμλίδη,μέλους της Ταινιοθηκης της ΕΡΤ-3

Εξπρεσιονισμός : Η μετάδοση, μέσω της τέχνης, συναισθηματικών μηνυμάτων, που παράγονται από εξωτερικά ερεθίσματα. Η εξωτερίκευση υποκειμενικών συναισθημάτων παραγομένων από το περιβάλλον.
Ο εξπρεσιονισμός (Ε) αποτέλεσε καλλιτεχνικό κίνημα των αρχών του 20ού αιώνα (1905-1940), προάγγελοι του οποίου στη ζωγραφική, ήσαν οι Βενσάν βαν Γκογκ («Έναστρη Νύχτα) και Έντβαρντ Μουνχ («Η κραυγή»). Αναπτύχθηκε κυρίως στη Γερμανία, έχοντας ως κυρίους εκπροσώπους τους Έρνστ Λούντβιχ Κίρχνερ, Όττο Ντιξ, Έγκο Σίλε, Έμιλ Νόλντε, Βασίλι Καντίνσκι και Όσκαρ Κοκόσκα.

Βάν Γκόγκ

ΒενσάνΒάν Γκόγκ

Στη Γαλλία, ο Ε εκπροσωπήθηκε από τους «φωβιστές» (fauve=θηρίο) ζωγράφους Πολ Γκωγκέν, Ανρί Ματίς, Ζωρζ Μπρακ κ.α., που υιοθέτησαν τα ίδια μέσα και τρόπους έκφρασης. Το συναίσθημα, όμως, που μετέδιδαν τα έργα τους ήταν φωτεινό, αισιόδοξο και παιγνιώδες, σε αντίθεση με αυτό των γερμανών ομοτέχνων τους, που στην πλειονότητά του, ήταν σκοτεινό, ερεβώδες και πεσιμιστικό.
Ως εργαλεία, για την έκφραση των υποκειμενικών συναισθημάτων τους, οι γερμανοί εξπρεσιονιστές επέλεξαν τα έντονα σκοτεινά χρώματα και τις αντιθέσεις τους, την παραμόρφωση προσώπων και αντικειμένων και τη χρήση εντόνων γραμμών διαχωρισμού.
Ο Ε επηρέασε και άλλες τέχνες, όπως τη γραφιστική, τη χαρακτική, τη γλυπική (Ροντέν) τη λογοτεχνία (Τόμας Μανν, Φραντς Κάφκα), τη μουσική (Άρνολντ Σένμπεργκ, Άντον Βέμπερν) και την αρχιτεκτονική (Γκρόπιους).

Τόμας Μάνν

Τόμας Μάνν

Γιατί ο Ε εκφράσθηκε στη Γερμανία με δυσοίωνο πρόσωπο;
Θα μπορούσε κάποιος να επικαλεσθεί την ψυχοσύνθεση των γερμανοφώνων λαών, των οποίων η μυθολογία κυριαρχείται από μοχθηρούς νάνους, μάγους, νύμφες, δαίμονες, βρικόλακες και ξωτικά, την περιορισμένη ηλιοφάνεια ή τα εκτεταμένα μυστηριακά δάση που κάλυπταν τις χώρες τους.
Άλλος παράγοντας, θα μπορούσε να θεωρηθεί, η βίαιη αστικοποίηση μιας κατά βάση αγροτικής κοινωνίας, που ακολούθησε τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση (πετρέλαιο και ηλεκτρισμός)∙ αστυφιλία, που επέτεινε τα αισθήματα απομόνωσης, αποξένωσης και κατακερματισμού.
Ίσως, μία βαθύτερη αιτία να ήταν η αντίδραση του ευρωπαϊκού βορρά στη μεσογειακή κουλτούρα, εξαιτίας της επίδρασης που άσκησε η τελευταία τους προηγούμενους αιώνες στην ευρωπαϊκή τέχνη (κλασσικισμός, βυζάντιο, αναγέννηση, ιμπρεσιονισμός).
Το βέβαιο όμως είναι ότι την περίοδο εκείνη, και μάλιστα μετά το τέλος του Α΄ΠΠ, η Γερμανία ήταν, μαζί με τη Ρωσία, η πλέον διαταραγμένη χώρα της Ευρώπης. Ένα κομμάτι της νεολαίας της λίπαινε τις πεδιάδες της Φλάνδρας και της Ανατολικής Πρωσσίας. Το υπόλοιπο επέστρεψε σωματικά ή και ψυχικά ακρωτηριασμένο. Η ταπεινωτική συνθήκη των Βερσαλλιών με τον εδαφικό διαμελισμό, τις παράλογες πολεμικές αποζημιώσεις και η απόσυρση των αμερικανικών κεφαλαίων από τη χώρα, λόγω του κραχ του ΄29, κορύφωσαν τον πληθωρισμό, την ανεργία, τη φτώχεια και την εξαθλίωση του λαού.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες χάους και αποκάλυψης, ο γερμανικός λαός ζητούσε απεγνωσμένα ένα νέο όραμα. Επηρεάστηκε από τους νέους πολιτικούς της εποχής που εξέφραζαν απόλυτες ακροδεξιές ή ακροαριστερές πολιτικές θέσεις. Γενικά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα στην Γερμανία εκκολάφθηκαν ισχυρές πολιτικές φυσιογνωμίες, όπως η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ο Καρλ Λίπχνετ και ο Αδόλφος Χίτλερ. Είναι, λοιπόν, λογικό το κίνημα της εξπρεσιονιστικής τέχνης (ζωγραφική, γλυπτική, λογοτεχνία, θέατρο, κινηματογράφος) να επηρεάσει με σκοτεινό και απαισιόδοξο τρόπο την, πάντα πρόθυμη να κυριευθεί από μυστηριώδεις και απόκοσμες μαγικές δυνάμεις, γερμανική ιδιοσυγκρασία. Οι γερμανοί, που ένιωθαν μία νοσηρή έλξη για τις ιστορίες ζόφου της μυθολογίας τους, τις ξανασυνάντησαν σε ένα déjà vu φρίκης στα χαρακώματα του Α΄ ΠΠ. Έτσι, γίνεται απόλυτα κατανοητό, γιατί οι γερμανοί υιοθέτησαν τον Ε, και γιατί επηρεάστηκαν από αυτόν περισσότερο από τους υπόλοιπους λαούς της Ευρώπης.
Ο Εξπρεσιονισμός στον γερμανικό κινηματογράφο
Ο γερμανικός Ε στον κινηματογράφο εμφανίζεται, ουσιαστικά, μετά το τέλος του Α΄ΠΠ, με την ταινία «Το εργαστήριο του δρα Καλιγκάρι» του Ρόμπερτ Βίνε το 1920, και τελειώνει με το φιλμ «Η διαθήκη του δρα Μαμπούζε» του Φριτς Λανγκ το 1933. Στο ενδιάμεσο γυρίσθηκαν τα φιλμ «Νοσφεράτου.Μία συμφωνία τρόμου» 1922, «Φάουστ» 1926, «Η Αυγή» 1927, όλα από τον Φρίντριχ Βίλχελμ Μούρναου, «Metropolis» 1927 του Φριτς Λανγκ, «Το κουτί της Πανδώρας» 1929 του Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, και «Μ. Ο δράκος του Ντύσελντορφ» 1931 του Φριτς Λανγκ.

Φρίτς Λάνγκ

Φρίτς Λάνγκ

Οι γερμανοί θεατές αγκάλιασαν τον Ε σαν μέσο λυτρωτικής αντίδρασης στα δεινά του πολέμου και της φτώχειας, επειδή οι ταινίες αυτές αναφέρονται στο θάνατο, στη φρίκη, στην εξαθλίωση και στην πτώχευση των αξιών, έννοιες χειροπιαστές στη Γερμανία του μεσοπολέμου. Οι φόρμες, που κυρίως χρησιμοποίησε ο γερμανικός Ε στον κινηματογράφο, ήσαν της απαισιόδοξης μελλοντολογικής φαντασίας ή του μεταφυσικού τρόμου, όπου ένα πρόσωπο με υπερφυσικές, σκοτεινές ή και παρανοϊκές δυνάμεις επιδιώκει την καθολική κυριαρχία επί της ανθρωπότητας.
Αισθητικά, κυριάρχησε η αφαίρεση και η παραδοξότητα, με στόχο την απόσπαση του θεατή από την πραγματικότητα και την καταβύθισή του στο φαντασιακό.
Προς τούτο, εισήγαγε την φουτουριστική αρχιτεκτονική στην κατασκευή των σκηνικών, υιοθετώντας την υπερβολή στο μέγεθος και την γωνιώδη γεωμετρία στο σχήμα. Έτσι, στο φόντο του πλάνου κυριαρχούν καταθλιπτικού μεγέθους και μορφής κτίρια, οξείες ή αμβλείες γωνίες, λοξοί δρόμοι, κεκλιμένοι τοίχοι, απότομες κατηφόρες ή ευθείες γραμμές, που συγκλίνουν σε ένα ακαθόριστο βάθος πεδίου.
Η χρήση του φωτισμού στη δημιουργία γιγαντιαίων εφιαλτικών σκιών, που κινούνται απειλητικά στο χώρο, προκαλεί πρόσθετη αγωνία και απελπισία στο θεατή.
Τα πρόσωπα των ηθοποιών, μέσω του φωτισμού, των γωνιών λήψης και του μακιγιάζ, εμφανίζονται παραμορφωμένα και, όταν απαιτείται, αποκρουστικά, ενώ οι κινήσεις των ατόμων είναι περιορισμένες αλλά και απότομες. Η συναίρεση όλων αυτών των επιμέρους παραγόντων υπό μορφή ταινίας, άφησε ανεξίτηλο στίγμα στην κινηματογραφική τέχνη, ως Γερμανικός Εξπρεσιονισμός.
Οι δημιουργοί του, υφιστάμενοι, τόσο οι ίδιοι όσο και οι συμπατριώτες τους, τις συνέπειες δύο κοσμοϊστορικών γεγονότων, του Α΄ΠΠ και της οικονομικής ύφεσης του ΄29, απέδωσαν με εξπρεσιονιστική βιαιότητα τα συναισθήματα του ζόφου και της απόγνωσης, του φόβου και της απελπισίας, που διακατείχαν την γερμανική κοινωνία. Και, διαισθητικά, προφήτευσαν τον τρόμο του καλπάζοντος ναζισμού.
                                                                        Η Συνέχεια
                                     Γερμανόφωνοι εμιγκρέδες σκηνοθέτες του Χόλιγουντ
Φρίντριχ Μούρναου, Φριτς Λανγκ, Μπίλι Γουάιλντερ, Ότο Πρέμινγκερ, Ρόμπερτ Σιόντμακ, Ρούντολφ Ματέ, Ερνστ Λιούμπιτς, Γιόσεφ Στέρνμπεκ, Φρεντ Τσίνεμαν, Χέρμερτ Σέπλιν, Ράινχολτ Σίντερ, Ντάγκλας Σερκ, Μάικλ Κέρτις, Γκέρογκ Βίλχελμ Παμπστ*,Μαξ Οφίλς*,
*: Κατέφυγαν, λόγω συγκυριών όμως, δεν σκηνοθέτησαν στο Χόλιγουντ

΄Οτο Πρέμινγκερ

΄Οτο Πρέμινγκερ

Όταν οι ναζί κατέλαβαν την εξουσία, διέθεσαν ολόκληρη πτέρυγα στην «Εκθεση Εκφυλισμένης Τέχνης» αφιερωμένη ειδικά στον Ε. Παρά ταύτα, ο Γκαίμπελς, σε προγενέστερη δήλωσή του, δήλωνε οπαδός του Ε.
Πιεζόμενοι από την εχθρότητα του καθεστώτος και εκμεταλλευόμενοι την γνώση της, οικονομικά φθηνής, εξπρεσιονιστικής έκφρασης που κατείχαν, οι συντελεστές του γερμανικού Ε έγιναν περιζήτητοι στο Χόλιγουντ, που χειμαζόταν ακόμη από το κραχ του ΄29.
Το Χόλιγουντ, για να αντιμετωπίσει την πτώση των εισιτηρίων στις αίθουσες, ξεκίνησε μια σειρά B-movies ταινιών, την σκηνοθεσία των οποίων ανέθεσε στους γερμανούς εμιγκρέδες σκηνοθέτες.
Με την επικράτηση – δλδ. την κερδοφορία – των B-movies, ο ρόλος του παραγωγού υποβαθμίσθηκε και αναδείχθηκε αυτός του σκηνοθέτη. . Έτσι, οι γερμανοί σκηνοθέτες είχαν πλέον τη δυνατότητα να ελέγχουν απόλυτα το έργο τους και μπόλιασαν τον Ε στο φιλμ νουάρ.
Δημιουργοί, των οποίων το έργο επηρεάσθηκε από τον γερμανικό Ε, είναι ο Όρσον Ουέλς (Ο πολίτης Κέιν, Η κυρία από τη Σαγκάη), ο Άλφρεντ Χίτσκοκ (Νοτόριους), ο Χάουαρντ Χοκς (Ο Μεγάλος Ύπνος), ο Τζον Χιούστον (Το Γεράκι της Μάλτας, Η Ζούγκλα της ασφάλτου).

Τζόν Χιούστον

Τζόν Χιούστον

Από τους συγχρόνους σκηνοθέτες να αναφέρουμε τους Ρίντλεϊ Σκοτ (Blade Runner, Alien), Τιμ Μπάρτον (Ψαλιδοχέρης, Batman Returns, Sweeney Todd), Ρόμπερτ Ροντρίγκεζ (Sin City), Πολ Βερχόφεν (RoboCop).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s