ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ: ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ;


του Γιάννη Ν. Γκακίδη

με αφορμή την προβολή της ταινίας «Ο Κλήρος Έπεσε στον Σμάιλι» του Τόμας Άλφρεντσον

Γιάλτα 1945, Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ, Στάλιν,  πάνω σε ένα πακέτο τσιγάρων χωρίζεται και μοιράζεται ο κόσμος. Η Μεγάλη Βρετανία  διαπράττει  κάτι χωρίς ιστορικό προηγούμενο, παραδίδει την σκυτάλη της ηγεμονεύουσας δύναμης στις ΗΠΑ. Δείγμα υψηλής πολιτικής ωριμότητας; Εξάλλου εκ των πραγμάτων ήταν αδύνατο να διατηρήσει τον ρόλο της κυρίαρχης δύναμης. Αντίθετα φρόντισε να διατηρήσει μέρος της επιρροής της στον βαθμό που, της επέτρεπαν οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής. Βέβαια ακόμη και σήμερα υπάρχουν ψήγματα νοοτροπίας μιας πάλαι ποτέ αυτοκρατορίας, στην Βρετανική νοοτροπία.  Από κει και πέρα ο πλανήτης ζούσε επί μισόν αιώνα περίπου την ισορροπία του τρόμου, ανάμεσα στην Σοβιετική Ένωση με τις συν αυτής χώρες του λεγόμενου υπαρκτού Σοσιαλισμού και τις ΗΠΑ και τις συν αυτών χώρες των Δυτικών Αστικών Δημοκρατιών. Από την μια το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, από την άλλη το ΝΑΤΟ. Ένα χρόνο μετά την αποτυχημένη αποβίβαση των αμερικανών στον κόλπο των Χοίρων της Κούβας τον Απρίλη του 1961, έχουμε την μεγαλύτερη κρίση στην διάρκεια του Ψυχρού πολέμου. Οι Σοβιετικοί θέλουν να τοποθετήσουν πυρηνικές κεφαλές στην Κούβα, οι ΗΠΑ αντιδρούν και η ανθρωπότητα βρίσκεται μια ανάσα από την καταστροφή ενός πυρηνικού πολέμου. Όλα αυτά τα χρόνια αυτής της, μακράς περιόδου του 20ου αιώνα δημιουργήθηκε και έδρασε ένα απίστευτο δίκτυο κατασκοπείας και αντικατασκοπείας και στις δύο πλευρές. Δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για την λειτουργία του, ενώ στο πλαίσιο της ισορροπίας του τρόμου, ξοδεύτηκαν αμύθητα ποσά σε εξοπλισμούς. Μεταξύ αυτών και η χώρα μας, η οποία κατά παράδοξο τρόπο απειλούνταν από μέλος της Συμμαχίας του ΝΑΤΟ την Τουρκία και όχι από τον περιβόητο εκ του βορρά κίνδυνο των  Σοσιαλ-τραγικών χωρών. Αυτό τουλάχιστον έδειξε η ιστορία.

Σ’ όλη αυτή την περίοδο το σινεμά τροφοδοτήθηκε με πολλές ιστορίες κατασκοπείας, ανάμεσα στις δύο προαναφερθείσες πλευρές. Οι εντυπωσιακές περιπέτειες του περίφημου Βρετανού πράκτορα Τζέιμς Μποντ βασισμένες στα μυθιστορήματα του Ίαν Φλέμινγκ που, κατάφερνε στο τέλος να υποσκελίζει του κακούς και αντιδημοκράτες κομμουνιστές της άλλης πλευράς. Είναι αστείο πολλές φορές το outfit, των σοβιετικών πρακτόρων, τερατόμορφοι, με χρυσά δόντια, πελώρια δύναμη και λίγο μυαλό. Ή ακόμη ενδεδυμένοι με παλιομοδίτικα κοστούμια ως σήμα κατατεθέν της πενίας, οικονομικής και υπονοούμενα, αισθητικής. «Ο Άνθρωπος της Μαντζουρίας» του Τζον Φρανκενχάιμερ (1962). Μια από τις επιτυχημένες ταινίες του είδους ήταν «Ο Κατάσκοπος που γύρισε από το Κρύο» (1965) μυθιστόρημα του Τζον Λε Καρέ σε σκηνοθεσία Μάρτιν Ριτ, όπως και το «Ο Κατάσκοπος του Λονδίνου» (1966) του Σίντνεϊ Λιούμετ. Ένα χρόνο πριν ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ είδε με σατιρική διάθεση την ψυχροπολεμική περίοδο με το έξοχο «S.O.S, Πεντάγωνο καλεί Μόσχα» έχοντας τον αξέχαστο Πίτερ Σέλερς σε τρεις διαφορετικούς ρόλους. Η αλήθεια είναι πως παρόλο την τραγικότητα της κατάστασης, όταν θέλει κάποιος να δει τα πράγματα λίγο αποστασιοποιημένα, το όλο πράγμα φαίνεται γελοίο. Θυμηθείτε τι αγώνα κάνανε και οι δύο πλευρές για να προπαγανδίσουνε τα καθεστώτα τους, ενδεδυμένα με τον πιασάρικο μανδύα της ιδεολογίας. Δεν χρειάζεται να πούμε για τον Σταλινισμό και τα Γκουλάγκ. Εκεί επρόκειτο για βαρβαρότητα. Αλλά εκείνη η αγωνία για την αθλητική διάκριση σε Ολυμπιακούς αγώνες και παγκόσμια κύπελα είναι απίστευτη. Λαμπρό παράδειγμα προπαγάνδας το αθλητικό θαύμα της μικρής DDR. Όλα όμως τελικά αποδείχτηκαν σαν την προσπάθεια της μαϊμούς που ανεβαίνει όλο και πιο ψηλά και το όφελος τελικά είναι αναδειχτούν οι γλουτιαίοι της. Από την άλλη πλευρά με σήμα κατατεθέν την coca cola και το άγαλμα της ελευθερίας, επιδίδονταν κατά περιόδους σε κυνήγι μαγισσών. Αποφεύγω συνειδητά τα της εξωτερικής πολιτικής και των δύο πλευρών με τις επεμβάσεις, γιατί από μόνο του είναι ένα ιδιαίτερα σημαίνον θέμα. Τα κατορθώματα του Μακάρθι είναι γνωστά και ο κινηματογράφος την πλήρωσε αρκετά, με τον παροπλισμό ικανών, σκηνοθετών, ηθοποιών, κινηματογραφιστών. Στην άλλη πλευρά μια ανάλογη και προφανώς πιο διευρυμένη προσπάθεια ήταν το αλληλοκάρφωμα. Ποιος επιβουλεύεται τον Σοσιαλισμό; Βλέπε Στάζι «Οι Ζωές των Άλλων» του Φλόριαν Χένγκελ Φον Ντόνερσμαρκ. Εντούτοις την εποχή του ψυχρού πολέμου υπήρχε μια ισορροπία. Ισορροπία που λειτούργησε συχνά ευνοϊκά για τους ανήκοντες στην Δύση. Τα εργασιακά δικαιώματα είχαν μια βαθμιαία βελτίωση, τόσο στις αποδοχές, όσο και στις κοινωνικές παροχές. Δικαιώματα που, είτε αποκτήθηκαν με τους αγώνες των εργαζόμενων πολιτών, είτε ήταν απόρροια πλειοδοσίας των αστικών Δημοκρατιών, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού με το αντίπαλο δέος του κομμουνισμού. Η ποιότητα ζωής των ανθρώπων στις χώρες του υπαρκτού Σοσιαλισμού είχε μια σημαντική παράμετρο, την απουσία του άγχους σε σχέση με τον βιοπορισμό. Στις χώρες του καπιταλισμού, υπήρχε άγχος αλλά αντισταθμιζόταν με την ελπίδα της ατομικής οικονομικής βελτίωσης του ατόμου. Πάντως για μας τους αυτόχθονες της Ελλάδας, η ελπίδα ερχόταν από δύο πλευρές. Η μία ήταν ουσιαστική και προερχόταν από την εργασία που, μπορούσε να αποφέρει αποτελέσματα, σε συνδυασμό υπερεργασίας και ταυτόχρονης οικονομίας. Η άλλη ήταν ψευδαισθητική και προερχόταν από την σύγκριση με τα σοσιαλιστικά καθεστώτα. Ένα ταξίδι στην Βουλγαρία, Ρωσία, Ουγγαρία και αισθανόσουν πλούσιος. Οι εκλιπαρούσες κοπελίτσες για ένα καλτσόν ή τζιν, σου δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση του ισχυρού. Με μια Kolynos βγάζεις γκόμενα, έλεγε ο Χάρι Κλυν. Όλα αυτά μέχρι το 1990 που επήλθε η απρόσμενη πτώση του σοσιαλιστικού καθεστώτος στην Σοβιετική Ένωση.

Σήμερα μια ταινία με αναφορά στην εποχή του ψυχρού πολέμου(δεκαετία 1970), τουλάχιστον από την οπτική της περιπέτειας κατασκοπείας, να ακούγεται παλιομοδίτικη. Ωστόσο η μεταφορά του «Ο Κλήρος έπεσε στον Σμάιλι», από τον σουηδό Τόμας Άλφρεντσον έχει άλλους στόχους. Η υποτιθέμενη αντιπαράθεση του Γκάρι Όλντμαν, με τον ρόλο που υποδύθηκε με επιτυχία στην τηλεοπτική σειρά το 1979 ο Άλεκ Γκίνες, είναι μόνο για το μάρκετινγκ και τα κουτσομπολίστικα περιοδικά. Σε μιαν εποχή κρίσης, η συζήτηση περί αξιών παίρνει και δίνει. Στο επίκεντρο η αξιολόγηση της ζωής που διήγαμε, αναθεώρηση αξιών, δημιουργία νέων στόχων και επιδιώξεων. Εξάλλου το χρήμα δεν μπορεί να μας συμπαρασταθεί, γιατί απλά δεν το έχουμε. Απομένουν οι ανθρώπινες σχέσεις, ως θεμέλιο επαναπροσδιορισμού της θέσης μας στον κόσμο. Ο Άλφρεντσον καταφέρνει με την συνδρομή των σεναριογράφων  Πίτερ Στρόγκαν και Μπρίτζετ Ο’κόνορ, να πλάσει ένα κατασκοπευτικό θρίλερ μεν, αλλά που αναδεικνύεται  η παράξενη ισορροπία σχέσεων, σε μια παρέα αβθρώπων περισσότερο και λιγότερο σε μιαν επαγγελματική ομάδα. Προβάλλοντας τα μέλη αυτής της σχετικά μικρής ομάδας στη θέση της ευρύτερης κοινωνίας, θα δούμε ομοιότητες του μικρόκοσμου αυτού με την ίδια την κοινωνία του σήμερα. Ένας προδότης, πέντε πιθανοί ένοχοι. Μεταξύ αυτών και ο εντελλόμενος  να διερευνήσει την αλήθεια. Ο Σμάιλι. Σήμερα βρισκόμαστε σε μια κατάσταση, όλοι εναντίον όλων. Για την Ελλάδα δεν χρειάζεται επιχειρήματα, το βιώνουμε καθημερινά. Γιατροί, δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι, ΔΕΚΟ, ιδιωτικός τομέας, επιχειρηματίες, εργάτες. Όλοι φταίνε, οι μεν καταδικάζουν τους δε. Και όλοι αναζητούν την συναίνεση για να καταδικάσουν και να κρεμάσουν τον ένοχο, σε μιαν απελευθερωτική διαδικασία κάθαρσης. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, δείχνουνε το απολωλός πρόβατο, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ισπανία σε πρώτη φάση, Ιταλία σε δεύτερη και πάει λέγοντας. Τελικά φίλε μου, η ίδια διαπίστωση χωρίς περιστροφές. Τόσο για την ομάδα του Circus του Τζον Λε Καρέ όσο και για του εταίρους της ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι σχέσεις που οικοδομήθηκαν δεν ήταν ειλικρινείς. Ψυχρός ο πόλεμος τότε, ωμός σήμερα. Ισορροπία του τρόμου τότε, ρεαλιστικός κυνισμός σήμερα. Η ιστορία διδάσκει, εμείς δεν μαθαίνουμε.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s