Οι παρεκκλίσεις του μύθου της Χιονάτης


Του Κώστα Γ. Καρδερίνη

Η ιστορία της Χιονάτης (Schneewittchen) είναι ένας λαϊκός μύθος που κατέγραψαν οι γνωστοί παραμυθοσυλλέκτες αδελφοί Γκριμ στην περιοχή του Κάσελ και εξέδωσαν στην πρώτη συλλογή τους, Παιδικές και σπιτικές ιστορίες, το 1812. Η εκδοχή που ξέρουμε σήμερα με την κακιά μητριά συναντάται στη δεύτερη βελτιωμένη έκδοσή τους στα 1819.

Η δημοφιλέστερη αφήγηση του παραμυθιού είναι σίγουρα Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι (1937) του Ντίσνεϊ. Πρόκειται για την πρώτη μεγάλου μήκους (83 λεπτά) παραγωγή των Στούντιο Ντίσνεϊ και φυσικά μιλάμε για την πρώτη μεγάλης διάρκειας ταινία κινουμένων σχεδίων στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου. Η σχεδίασή της διήρκεσε 3 χρόνια. Έκανε πρεμιέρα λίγες μέρες πριν τα Χριστούγεννα του ’37 και μέχρι σήμερα έχει αποφέρει σε τρέχουσες τιμές πάνω από 280 εκατομμύρια ευρώ.

Τι καινοτομίες εισήγαγε; Καταρχήν οι νάνοι απέκτησαν τα ονόματα που όλοι ξέρουμε. Δεύτερον η Χιονάτη συναντά και ερωτεύεται τον πρίγκιπά της πριν πέσει σε κώμα. Τρίτον δεν είναι μόνον επτά ετών. Τέταρτον ξυπνάει αμέσως μόλις την φιλά ο καλός της. Πέμπτον τραγουδάει. Μιλάμε συνεπώς για μια δημιουργική ανακατασκευή του μύθου.

Με δεδομένη αυτήν την περιβόητη καρτουνιά ως σημείο αναφοράς και επ” αφορμή της ταινίας Η Χιονάτη και ο Κυνηγός (2012) του Ρούπερτ Σάντερς, κάθισα κι έψαξα να βρω ποιες άλλες παραλλαγές και παραχαράξεις (αναγκαστικά όπως θα δείτε στην παρακάτω παρένθεση) έχει γνωρίσει στην έβδομη τέχνη η κοπέλα με δέρμα λευκό σαν χιόνι, χείλη κόκκινα σαν αίμα και μαλλιά κατάμαυρα σαν από έβενο.

 

Παρένθεση.

Είναι γνωστό ότι ο Γουόλτ Ντίσνεϊ αναβίωσε και εκμοντέρνισε στο πνεύμα της εποχής του πολλά λαϊκά παραμύθια, από τα οποία έγινε πλούσιος και διάσημος. Είναι πολύ λιγότερο γνωστό ότι αυτός ήταν ο πρωτοπόρος της ιδέας του κλειδώματος των πνευματικών δικαιωμάτων. Αφού «δανείστηκε» τους μύθους, τους ανάστησε και δικαίως τα κονόμησε, μετά ενήργησε ώστε να διασφαλίσει προς όφελός του τα πνευματικά δικαιώματα ισοβίως για να μην μπορέσουν άλλοι να επαναλάβουν ή να διασκευάσουν τις ιστορίες αυτές παρά μόνο πληρώνοντας, ώστε να συνεχίσει να τα κονομάει και από τις δουλειές των άλλων.

Η κληρονομιά του στην ανθρωπότητα δεν είναι μόνο τα κινούμενα σχέδια αλλά και τα παγκόσμια νομοσχέδια καταδίωξης και καταδίκης όλων όσοι «κατεβάζουν» ή «αναπλάθουν» ή «μιξάρουν» οπτικοακουστικά έργα «χωρίς την προηγούμενη έγγραφη άδεια του δημιουργού τους». Θαρρείς κι ο δημιουργός τα παρθενογέννησε, θαρρείς κι ο δημιουργός δεν είναι κι αυτός ένα προϊόν μείξης όλων των επιρροών που δέχτηκε από όλα αυτά τα άγνωστα και γνωστά ερεθίσματα που βομβάρδισαν τις αισθήσεις του, από την κοιλιά της μάνας του μέχρι τη σύλληψη του πνευματικού του έργου.

Κλείνει η παρένθεση.

 

Χρονικά η πρώτη καταγραφή της Χιονάτης σε φιλμ ήταν σύντομης διάρκειας, ασπρόμαυρη και χωρίς ήχο και προβλήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες τον Ιούλιο του 1902. Οφείλεται δε στον πιονιέρο πολωνοεβραίο παραγωγό Ζίγκμουντ Λιούμπιν (1851-1923).

Όμως ως πρώτη σημαντική διασκευή του μύθου μνημονεύεται η παραγωγή του Άντολφ Ζούκορ (1916) των Famous Players Film Co από την οποία διασώζονται 63 λεπτά. Εκείνη την εποχή ο κινηματογράφος στην Αμερική θεωρείται ακόμη νόθα τέχνη γιατί θυμίζει θέατρο. Η γέννηση ενός έθνους (1915) έχει βάλει τους θεατές σε τροχιά αναθεώρησης, αλλά εδώ μιλάμε για μια κινηματογραφημένη παράσταση με στατική κάμερα. Οι νάνοι είναι πιθανότατα παιδιά και την 15χρονη Χιονάτη υποδύεται η 33χρονη Μαργκερίτε Κλαρκ. Εντούτοις υπάρχουν τα κοντινά πλάνα, τα εκφραστικά βλέμματα και τα εκατό δευτερόλεπτα αγωνίας μέχρι να δράσει το δηλητηριασμένο κοκαλάκι στα μαλλιά της, εμπειρίες που δεν θα μπορούσαν να ζήσουν από τόσο πολύ κοντά και τόσο έντονα οι θεατρόφιλοι.

Του δαιμόνιου Ντίσνεϊ προηγήθηκε ένα εφτάλεπτο μαυρόασπρο επεισόδιο της Μπέτι Μπουπ (1933) των αδερφών Φλάισερ. Ο καθρέφτης έχει το πρόσωπο και τη φωνή του καλλικέλαδου Καμπ Κάλογουεϊ. Η κακιά βασίλισσα μοιάζει με την Όλιβ Όιλ. Ο κλόουν Μπίμπο τραγουδάει και χορεύει επίσης ως Κάλογουεϊ. Ο βοηθός του μοιάζει του Μίκι Μάους. Το φέρετρο της Μπέτι είναι μια παγοκολόνα. Η κακιά γίνεται δράκος και τους καταδιώκει. Ο βοηθός φέρνει του δράκου τα μέσα-έξω τραβώντας τον απ” τη γλώσσα. Πλήρης μετασχηματισμός και στο χάπι εντ όπου οι τρεις χορεύουν στο χιόνι.

Το 1943 ο παραγωγός Λέον Σλέσινγκερ σχεδίασε να δράσει… αντιδραστικά μέσα από τη σειρά κινουμένων σχεδίων Merrie Melodies της Warner. Παρουσίασε μια έγχρωμη Καρβουνάτη (Coal Black) το αρνητικό κατάμαυρο αντίποδο της ηρωίδας. Όλοι οι χαρακτήρες είναι μαύροι ακόμη και οι νάνοι. Η βασίλισσα είναι ιδιαίτερα εύσωμη και καταπίνει γλυκά. Κυριαρχούν ρυθμοί σουίνγκ και τζαζ, πολεμικά ένστικτα του 2ου παγκοσμίου και ρατσιστικές κορώνες (και για γιαπωνέζους). Υπάρχει και μια αναφορά στον ροδανθό του Πολίτη Κέιν. Το κάργα ρατσιστικό ύφος οδήγησε αυτό και άλλα 10 σαν αυτό στη λίστα με τα «11 λογοκριμένα» και δια παντός απαγορευμένα.

Η Τσινετσιτά προσφέρει απλόχερα το 1951 τη δική της τραγελαφική εκδοχή, όπου οι εφτά νάνοι γίνονται διασώστες, με την Ροσάνα Ποντεστά στο ρόλο της κινδυνεύουσας. Ο Εντ Γουντ την συμπεριλαμβάνει αμέσως στα αγαπημένα του «καλτ αριστουργήματα». Δέκα χρόνια αργότερα έρχεται Η Χιονάτη και το Τρίο Στούτζες να παρουσιάσει την επική μουσικοχορευτική πλευρά μιας αλπικής ηρωίδας ενσαρκωμένη από την έξι συναπτές φορές παγκόσμια πρωταθλήτρια του πατινάζ επί πάγου Κάρολ Χάις, με την υπογραφή δύο θρύλων του είδους, των Γουόλτερ Λανγκ και Φρανκ Τάσλιν. Διασώστες ο Μο, ο Λάρι και ο σγουρομάλλης Τζο.

Ένα χρόνο πριν (1960) ο θεατρικός συγγραφέας Ιάκωβος Καμπανέλλης θα χαρίσει στο ελληνικό κοινό την ταινία Η Χιονάτη και τα επτά γεροντοπαλίκαρα όπου «μια κοπελιά γελά κρυστάλλινα και πάει, χρυσή βελόνα τις καρδιές τρυπάει» σε μουσική του Μίμη Πλέσσα. Αυτό τραγουδούν οι επτά κολοσσοί του παλιού καλού σινεμά (Αυλωνίτης, Ευθυμίου, Λειβαδίτης, Μακρής, Παπαγιαννόπουλος, Σταυρίδης, Φωτόπουλος) για το αναπάντεχο δώρο, τη φαντασιόπληκτη νεαρή (Καρέζη), που καταφεύγει εκεί καταδιωκόμενη από την κακιά μητριά (Διαμαντίδου) για να ξεχάσει τον λευκό πρίγκιπά της (Μπάρκουλης).

Ο Καμπανέλλης κάνει μια μείξη τριών κλασικών ηρωίδων: στον εναρκτήριο χορό της βίλας η Αλέξια-Καρέζη είναι μια φανταχτερή Σταχτοπούτα, ύστερα περιπλανιέται και γίνεται Αλίκη στον κήπο των θαυμάτων του Διόνυσου και τέλος Χιονάτη μέσα στο σπίτι των επτά αγοριών της οικογένειας Αλεξάνδρου.

Η σεξουαλική επανάσταση δεν μπορούσε να μείνει αδιάφορη. Το 1969 βλέπουν το φως οι έμμετρες Ιστορίες των αδερφών Γκριμ για ενήλικες, τρομαχτικές ερωτικές και ολίγον διαστροφικές, και το 1976 το πορνογραφικό οργιαστικό ανιμέισιον Μια φορά ένα κορίτσι… Στο καπάκι (1979) έρχεται η αφροβραζιλιάνικη σοφτ σεξοκωμωδία Ιστορίες που δε λένε οι γιαγιάδες μας. Εδώ οι νάνοι είναι μουσικό συγκρότημα (όπως οι δικοί μας θεσσαλονικιοί Νάνοι) και η… Κιτρινάτη (κατά το Χιονάτη) χορεύει σάμπα λικνιζόμενη στους ρυθμούς των. Για τους πολύ αποφασισμένους υπάρχει και η ιταλο-ουγγαρέζικη χάρντκορ εκδοχή του Φράνκο Λο Κάσκιο / Λούκα Νταμιάνο (1995).

Η ιδέα της συνέχειας, τι έγινε μετά το θάνατο της κακιάς βασίλισσας, απασχολεί το κινούμενο σχέδιο Κι εμείς καλύτερα… όπου ο κακός πρίγκιπας (φωνή Μάλκολμ ΜακΝτάουελ), αδερφός της νεκρής, βλέπει στον καθρέφτη (φωνή Ντομ ΝτεΛουίζ) και απαγάγει τον καλό πρίγκιπα της Χιονάτης (φωνή Αϊρίν Καρά) κι εκείνη ζητά τη βοήθεια των επτά εξαδέρφων των νάνων για να τον σώσει. Η παραγωγή ολοκληρώθηκε το 1990 αλλά βρήκε διανομή το 1993 για να στεφθεί με παταγώδη αποτυχία.

Στην εποχή των σταυροφόρων τοποθετείται η τηλεταινία τρόμου Εφιάλτης στο στοιχειωμένο δάσος (Snow White: A Tale of Terror, 1997) όπου οι νάνοι είναι κάτι νταγλαράδες κουτοπόνηροι χρυσωρύχοι και η «κακιά μητριά» Σιγκόρνι Γουίβερ κλέβει την παράσταση με τις μεταμορφώσεις της. Ωστόσο οι απόψεις και οι κριτικές διχάστηκαν.

Το 2005 ο Μόντι Πάιθον Τέρι Γκίλιαμ μας φιλοδώρησε την ιστορία της περιπλάνησης των Αδερφών Γκριμ στη χώρα των μύθων και των επών. Τα αδέρφια Γουλιέλμος (Ματ Ντέιμον) και Ιάκωβος (Χιθ Λέτζερ) είναι πλανόδιοι συλλέκτες ιστοριών που παθιάζονται και ζουν τις καταγραφές τους. Η διαστροφική φαντασία του Γκίλιαμ τους οδηγεί στον στοιχειωμένο πύργο της Βασίλισσας-Καθρέφτης (Μόνικα Μπελούτσι) που χρειάζεται το αίμα παρθένων κορασίδων (τελευταία και φαρμακερή η αγγελική Λενα Χέντεϊ) για να μείνει αθάνατη και πάντα νέα.

Ο ρηξικέλευθος βέλγος καρτουνίστας Πισά επιχειρεί τη δική του ερωτογενική μετά-εκδοχή (Χιονάτη: η συνέχεια, 2007) με τη ναζιάρικη φωνή της Σεσίλ Ντε Φρανς. Και ταυτόχρονα ο Τζο Νεσμπάουμ την μετατρέπει σ” αυτό που ξέρει πολύ καλά, σε μια κολεγιακή σαπουνόπερα πρωτοετών (Sydney White and the Seven Dorks) με όλα τα ονόματα παραλλαγμένα και εφτά φύτουλες στο πλευρό της.

Παραλλαγές και διαστροφές του παραμύθου έχουν γίνει σχεδόν παντού αλλού: Φιλιππίνες, Πορτογαλία, Ιαπωνία (άνιμε), Δανία, Τουρκία, Βραζιλία και φυσικά πολλές στη χώρα προέλευσης, τη Γερμανία. Προστάτες της έχουν υπάρξει από τον Σούπερ Μάριο μέχρι τους Άμποτ και Κοστέλο, από τον Σρεκ μέχρι τον βασιλέα των λιονταριών, από τον Σέρλοκ Χολμς μέχρι τον πιτσιρικά του σατιρικού περιοδικού MAD.

Φέτος έχουμε τρεις ενδιαφέρουσες προτάσεις. Είδαμε ήδη (όσοι) την μπολιγουντιανού αέρα πασχαλιάτικη φανφάρα Καθρέφτη, Καθρεφτάκι μου (Mirror Mirror) του ινδού σπεσιαλίστα Τάρσεμ Σινγκ όπου τα φώτα πέφτουν στην κακίστρω άνασσα Τζούλια Ρόμπερτς.

Δεν ξέρω αν θα δούμε το σπανιόλικο γοτθικό μελόδραμα του Πάμπλο Μπέργκερ, συνδυασμό έγχρωμου και ασπρόμαυρου με τεχνικές βωβού κινηματογράφου και ρετρό Καρμενσίτας. Και πολύ πλούσιο καστ: Μαριμπέλ Βερντού (μητριά), Άντζελα Μολίνα (γιαγιά), Μακαρένα Γκαρσία (Κάρμεν /Χιονάτη), Ντανιέλ Χιμένεθ Κάτσο (πατέρας).

Προ των πυλών βρίσκεται όμως Η Χιονάτη και ο Κυνηγός. Στο ύφος της Νάρνια και του Ρομπέν των Δασών, επικό και ιπποτικό, με τα ψηφιακά εφέ να θερίζουν. Ο νεαρός κυνηγός (Κρις Χέμσγουορθ) παίρνει εντολή απ” την ωραιοπαθή βασίλισσα Ραβένα (Σαρλίζ Θερόν) να ξεπαστρέψει την Χιονάτη (Κρίστεν Στιούαρτ) στο δάσος. Αυτός λυπάται την αγνή παρθενική ομορφιά της και την εκπαιδεύει ως άλλη Ζαν Ντ’Αρκ. Υπάρχουν κάποιοι νάνοι εδώ αλλά παίζουν πολύ μικρό ρόλο.

Και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς…

 

Χιονάτη ταινιοθήκη

1902 Χιονάτη (Snow White) π. Siegmund Lubin

1916 Χιονάτη (Snow White) J. Searle Dawley / σενάριο Winthrop Ames

1933 Χιονάτη (Snow-White) Dave Fleischer

1937 Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι (Snow White and the Seven Dwarfs) π. Walt Disney

1943 Η Καρβουνάτη τσε οι εμπτά νάνοι (Coal Black and de Sebben Dwarfs) Robert Clampett

1951 Οι εφτά νάνοι διασώστες (I sette nani alla riscossa) Paolo William Tamburella

1960 Η Χιονάτη και τα 7 γεροντοπαλίκαρα (Snow White & the 7 Bachelors) Ιάκωβος Καμπανέλλης

1961 Η Χιονάτη & το τρίο Στούτζες (Snow White & the Three Stooges) Walter Lang & Frank Tashlin

1969 Ιστορίες των αφών Γκριμ για ενήλικες (Grimms Marchen von lusternen Parchen) Rolf Thiele

1976 Μια φορά ένα κορίτσι… (Once Upon a Girl…) Don Jurwich

1979 Ιστορίες που δε λένε οι γιαγιάδες μας (Historias que nossas babas nao contavam) Oswaldo de Oliveira

1993 Κι εμείς καλύτερα… (Happily Ever After) John Howley

1995 Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι (Biancaneve e i sette nani) Franco Lo Cascio / Luca Damiano

1997 Εφιάλτης στο στοιχειωμένο δάσος (Snow White: A Tale of Terror) Michael Cohn

2005 Οι αδερφοί Γκριμ (The Brothers Grimm) Terry Gilliam

2007 Χιονάτη: η συνέχεια (Blanche Neige, la suite) Picha

2007 Η Σίντνεϊ Γουάιτ και οι εφτά σπασίκλες (Sydney White and the Seven Dorks) Joe Nussbaum

2012 Καθρέφτη, Καθρεφτάκι μου (Mirror Mirror) Tarsem Singh

2012 Χιονάτη (Blancanieves) Pablo Berger

2012 Η Χιονάτη και ο Κυνηγός /Snow White and the Huntsman (2012 ΗΠ) Rupert Sanders

 

ΥΓ 1: Το 1986 ένας γερμανός μελετητής υποστήριξε ότι το πρόσωπο του παραμυθιού είναι υπαρκτό. Λέγεται, μας είπε, Μαρία Σοφία Μαργαρίτα Κατερίνα φον Έρταλ, γεννήθηκε το 1729 στη μικρή πόλη Λορ του Μάιν της Βαυαρίας και ταλαιπωρήθηκε στη ζωή της από τη μητριά της επειδή ευνοούσε πάντα τα άλλα της παιδιά από τον πρώτο της γάμο.

ΥΓ 2: Η παγκόσμια μουσική σκηνή έχει επίσης να επιδείξει Χιονάτες τέρατα. Από τους νεο-μέταλ μεταπράτες Rammstein μέχρι το νέο βιντεοκλίπ της κύπριας Ήβης Αδάμου για το τραγούδι La La Love που συμμετέχει στο διαγωνισμό τραγουδιού Eurovision 2012.

About these ads

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s